Sınır ötesi arabuluculuk başvurusu, uyuşmazlığın taraflarının farklı devletlerde yerleşik olduğu durumlarda, yetkili adliyelerdeki arabuluculuk büroları veya UYAP Vatandaş Portal üzerinden gerçekleştirilir. Taraflar, arabuluculuk siciline kayıtlı bir arabulucu üzerinde ortak iradeyle anlaşarak veya arabuluculuk bürosu aracılığıyla atama talep ederek süreci başlatabilirler.
Yetkili adliyelerdeki arabuluculuk büroları veya UYAP Vatandaş Portal.
Tarafların ortak iradesiyle veya büro tarafından listeden atama yoluyla.
6325 sayılı Kanun ve Singapur Sözleşmesi hükümleri.
Arabuluculuk ve Ceza Uzlaştırması Ayrımı
Arabuluculuk ile ceza uzlaştırması, hukuki zeminleri ve uygulama alanları bakımından birbirinden tamamen farklı iki ayrı kurumdur. Arabuluculuk, 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu kapsamında, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri özel hukuk uyuşmazlıkları için uygulanır.
Ceza uzlaştırması ise 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu uyarınca, ceza hukuku kapsamındaki belirli suçlarda mağdur ile şüpheli veya sanık arasında yürütülen bir süreçtir. Arabuluculukta bir alacak-borç ilişkisi veya özel hukuk uyuşmazlığı çözülürken, uzlaştırmada ceza yargılamasının sona erdirilmesi hedeflenir.
Dava Şartı ve İhtiyari Arabuluculuk Farkı
Dava şartı arabuluculuk, kanunla belirlenen uyuşmazlıklarda dava açmadan önce arabulucuya başvurulmasının zorunlu olduğu bir süreçtir. İşçi-işveren alacakları, ticari davalar ve kira uyuşmazlıkları gibi alanlarda bu şart yerine getirilmeden açılan davalar usulden reddedilir.
İhtiyari arabuluculuk ise tarafların, dava şartı kapsamına girmeyen özel hukuk uyuşmazlıklarında kendi özgür iradeleriyle arabulucuya başvurmayı tercih etmeleridir. Bu süreçte taraflar, arabuluculuk yöntemini kullanmak zorunda değildir; ancak uyuşmazlığı barışçıl yollarla çözmek istediklerinde bu yolu seçebilirler.
“Av. Mehmet Uğur BABUŞCU
Sınır ötesi arabuluculuk süreçlerinde en kritik nokta, uyuşmazlığın dava şartı kapsamında olup olmadığının doğru tespit edilmesidir. Tarafların yerleşim yerlerinin farklı devletlerde olması, Singapur Sözleşmesi'nin uygulanabilirliği açısından belirleyicidir. Arabulucu seçiminde tarafların ortak iradesi süreci hızlandırırken, anlaşma belgesinin icra edilebilirliği için yerel mahkemelerden şerh alınması veya uluslararası sözleşme hükümlerinin gözetilmesi, sürecin hukuki güvenliği için ihmal edilmemesi gereken teknik bir aşamadır.”
Sınır Ötesi Uyuşmazlıklarda Başvuru ve Süreç Adımları
- Başvuru: Uyuşmazlığın niteliğine göre yetkili adliyedeki arabuluculuk bürosuna veya UYAP üzerinden başvuru formu ile müracaat edilir.
- Arabulucu Seçimi: Taraflar, sicile kayıtlı bir arabulucu üzerinde anlaşabilirler; anlaşma sağlanamazsa büro tarafından atama yapılır.
- Görüşme: Arabulucu, tarafları sistematik tekniklerle bir araya getirerek müzakere sürecini yönetir.
- Tutanak ve Anlaşma: Süreç sonunda taraflar anlaşırsa, arabuluculuk anlaşma belgesi düzenlenir.
- İcra Edilebilirlik: Anlaşma belgesinin mahkeme ilamı niteliğinde olması için sulh hukuk mahkemesinden icra edilebilirlik şerhi alınabilir.
Singapur Sözleşmesi ve Uluslararası Etki
Milletlerarası ticari uyuşmazlıklarda, arabuluculuk sonucunda varılan anlaşmaların sınır ötesi icrası Singapur Sözleşmesi ile düzenlenmiştir. Bu sözleşme, arabuluculuk yoluyla elde edilen anlaşma belgelerinin taraf devletlerde doğrudan icra edilmesine imkan tanır.
Sınır ötesi arabuluculukta, tarafların iş yerlerinin farklı devletlerde olması veya uyuşmazlığın konusunun en sıkı ilişkili olduğu devletin farklı olması gibi kriterler sözleşmenin uygulanması açısından önem taşır. Kamu düzenini ilgilendiren veya tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyeceği konular ise arabuluculuğa elverişli değildir.
Sınır Ötesi Arabuluculukta Yetki ve Görevli Büro Belirleme Kriterleri
Sınır ötesi uyuşmazlıklarda arabuluculuk başvurusu yapılırken, uyuşmazlığın niteliğine göre yetkili arabuluculuk bürosunun tespiti, sürecin hukuki geçerliliği açısından ilk ve en kritik adımdır. Dava şartı arabuluculuk kapsamında olan ticari uyuşmazlıklarda, kural olarak davalı tarafın yerleşim yeri veya iş yerinin bulunduğu yerdeki arabuluculuk bürosu yetkilidir. Eğer tarafların Türkiye’de yerleşik bir iş yeri veya şubesi bulunmuyorsa, uyuşmazlığın konusuna göre sözleşmenin ifa edileceği yer veya uyuşmazlığa konu taşınmazın bulunduğu yerdeki büroya başvurulması gerekebilir.
İhtiyari arabuluculuk süreçlerinde ise taraflar, arabuluculuk bürosunun yetkisi konusunda daha geniş bir serbestiye sahiptir. Taraflar, aralarında yapacakları yazılı bir sözleşme ile uyuşmazlığın çözümü için belirli bir yerdeki arabuluculuk bürosunu veya doğrudan bir arabulucuyu yetkili kılabilirler. Ancak bu seçim, uyuşmazlığın taraflarının üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri bir konu olması şartına bağlıdır. Kamu düzenini doğrudan ilgilendiren veya tarafların iradesi dışında kalan uyuşmazlık türlerinde, yerel mevzuatın emredici hükümleri gereği yetki kuralları tarafların anlaşmasıyla değiştirilemez.
Milletlerarası Arabuluculukta Anlaşma Belgesinin İcra Edilebilirliği
Sınır ötesi arabuluculuk süreci sonunda tarafların bir anlaşmaya varması durumunda, bu anlaşma belgesinin Türkiye sınırları dışında icra edilebilirliği, Singapur Sözleşmesi’ne taraf olan ülkeler nezdinde özel bir statü kazanır. Anlaşma belgesinin icra edilebilirlik şerhi alması, belgenin mahkeme ilamı niteliğinde kabul edilmesini sağlar ve bu durum, yabancı mahkemeler nezdinde tanıma ve tenfiz süreçlerini kolaylaştırır. Taraflar, anlaşma belgesini imzalarken, belgenin hangi dilde düzenleneceğini ve hangi hukuk sistemine göre yorumlanacağını açıkça belirterek ileride doğabilecek uyuşmazlıkları minimize edebilirler.
Anlaşma belgesinin icra edilebilirlik şerhi alabilmesi için, arabulucunun süreci 6325 sayılı Kanun’un öngördüğü usul kurallarına uygun şekilde yönetmiş olması şarttır. Arabulucu, tarafların iradelerinin serbestçe oluştuğunu ve uyuşmazlığın arabuluculuğa elverişli olduğunu tutanak altına almalıdır. Eğer anlaşma belgesi, tarafların üzerinde tasarruf edemeyeceği konuları içeriyorsa veya kamu düzenine aykırı hükümler barındırıyorsa, mahkeme icra edilebilirlik şerhi talebini reddedebilir. Bu nedenle, sınır ötesi anlaşmalarda metnin içeriği, hem Türk hukukuna hem de anlaşmanın icra edileceği ülkenin temel hukuk prensiplerine uygun olarak kaleme alınmalıdır.
Arabulucu Seçiminde Uzmanlık ve Dil Yeterliliği Kontrolü
Sınır ötesi uyuşmazlıklarda arabulucu seçimi yapılırken, yalnızca sicile kayıtlı olmak yeterli bir kriter olmayıp, arabulucunun milletlerarası hukuk ve yabancı dil yetkinliğinin değerlendirilmesi büyük bir pratik gerekliliktir. Taraflar, arabuluculuk bürosuna başvurmadan önce veya başvuru aşamasında, uyuşmazlığın taraflarının konuştuğu dillerde müzakere yürütebilecek bir arabulucu üzerinde mutabık kalabilirler. Ortak seçim yapılmadığı hallerde, büro tarafından atanan arabulucunun, uyuşmazlığın karmaşıklığına ve yabancı hukuk unsurlarına aşinalığı, sürecin verimliliğini doğrudan etkiler.
Arabulucunun, uyuşmazlığın tarafları arasındaki kültürel farklılıkları ve farklı hukuk sistemlerinden kaynaklanan beklentileri yönetebilecek bir iletişim becerisine sahip olması, sürecin tıkanmadan ilerlemesini sağlar. Taraflar, arabulucu seçimi aşamasında arabulucunun daha önce benzer sınır ötesi uyuşmazlıklarda görev alıp almadığını veya milletlerarası tahkim/arabuluculuk sertifikalarına sahip olup olmadığını sorgulayabilirler. Bu seçim, sürecin sadece hukuki bir prosedür olarak değil, aynı zamanda tarafların ticari ilişkilerini koruyan bir çözüm mekanizması olarak işlemesine olanak tanır. Arabulucunun tarafsızlığı ve bağımsızlığı, sınır ötesi uyuşmazlıklarda tarafların güvenini kazanmak adına en temel etik kuraldır.
Sık Sorulan Sorular
Arabulucu seçimi nasıl yapılır?
Taraflar, Adalet Bakanlığı arabulucular siciline kayıtlı herhangi bir arabulucu üzerinde ortak bir karara vararak seçimi yapabilirler. Ortak bir seçim yapılmazsa, arabuluculuk bürosu tarafından sistem üzerinden atama yapılır.
Sınır ötesi arabuluculukta hangi mevzuat uygulanır?
Türkiye’de 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu temel mevzuattır. Milletlerarası ticari uyuşmazlıklarda ise Singapur Sözleşmesi uygulama alanı bulur.
Yanlış başvurudan nasıl kaçınılır?
Uyuşmazlığın dava şartı kapsamında olup olmadığı kontrol edilmelidir. Dava şartı olan bir uyuşmazlıkta, yetkili mahkemenin bulunduğu yerdeki arabuluculuk bürosuna başvurulması usuli hataları önler.