İşçi ve işveren arasındaki uyuşmazlıklarda arabuluculuğa başvurmak; kanuna, bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi veya işveren alacağı, tazminatı ve işe iade talepleri için dava şartıdır. Bu talepler için arabulucuya başvurmadan doğrudan dava açılması durumunda, mahkeme davayı dava şartı yokluğu nedeniyle usulden reddeder.
İşçi ve işveren alacakları, tazminatlar ve işe iade talepleri dava şartı arabuluculuğa tabidir.
İş kazası, meslek hastalığı ve hizmet tespiti davaları arabuluculuk sürecinden muaftır.
İşin yapıldığı veya karşı tarafın yerleşim yerindeki arabuluculuk bürolarına başvurulmalıdır.
Zorunlu Arabuluculuk Kapsamındaki Talepler
7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu uyarınca, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebileceği işçi ve işveren alacakları ile tazminatları arabuluculuk kapsamındadır.
- İşçi Alacakları: Ücret, fazla mesai ücreti, yıllık izin ücreti, hafta tatili ücreti, ulusal bayram ve genel tatil günleri ücreti, ikramiye ve prim alacakları.
- Tazminatlar: Kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, kötü niyet tazminatı, ayrımcılık tazminatı, sendikal tazminat ve iş güvencesi tazminatı.
- İşe İade Talepleri: İş sözleşmesinin feshinden kaynaklanan işe iade talepleri.
- Diğer: Sözleşmeden doğan diğer alacaklar ve ceza şartı, avans iadesi gibi işveren talepleri.
Arabuluculuk Kapsamı Dışında Kalan İstisnalar
Her iş hukuku uyuşmazlığı arabuluculuk sürecine tabi değildir. Aşağıdaki durumlar dava şartı arabuluculuk kapsamı dışındadır:
- İş Kazası ve Meslek Hastalığı: İş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davaları ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davaları.
- Hizmet Tespiti: Sigortasız veya eksik bildirilen çalışmaların tespiti amacıyla açılan hizmet tespiti davaları.
- SGK Uyuşmazlıkları: Sosyal Güvenlik Kurumu işlemlerine karşı açılan davalar.
- Diğer: İhtiyati tedbir, ihtiyati haciz ve delil tespiti talepleri.
“Av. Mehmet Uğur BABUŞCU
Arabuluculuk sürecinde en kritik nokta, dava şartı olan taleplerin doğru belirlenmesidir. İş kazası veya hizmet tespiti gibi istisnai durumlar arabuluculuk kapsamı dışındadır ve bu tür uyuşmazlıklarda doğrudan dava yoluna gidilmesi gerekir. Süreç sonunda düzenlenen son tutanağın aslı, dava açılabilmesi için zorunlu bir belgedir. Tarafların arabuluculuk görüşmelerinde sundukları beyanların gizli olduğu ve ilerideki yargılamalarda delil olarak kullanılamayacağı hususu, sürecin sağlıklı yürütülmesi adına dikkat edilmesi gereken temel bir kuraldır.”
Başvuru Süreci ve Görevli Merci
Arabuluculuk başvurusu, adliyelerde bulunan Arabuluculuk Bürolarına yapılır. Arabuluculuk bürosu bulunmayan yerlerde ise görev, sulh hukuk mahkemesi yazı işleri müdürlüğündedir.
- Başvuru Yeri: Karşı tarafın yerleşim yerindeki veya işin yapıldığı yerdeki arabuluculuk bürosuna başvurulur.
- Başvuru Şekli: Yazılı veya elektronik ortamda (UYAP üzerinden) başvuru yapılabilir.
- Arabulucu Atanması: Başvuru üzerine arabuluculuk bürosu, sicile kayıtlı bir arabulucuyu liste sırasına göre atar.
Süreler ve Delil Durumu
Arabulucu, görevlendirildiği tarihten itibaren 3 hafta içinde süreci sonuçlandırmak zorundadır. Bu süre, zorunlu hallerde arabulucu tarafından en fazla 1 hafta daha uzatılabilir. Arabuluculuk faaliyeti sonunda anlaşmaya varılamadığına ilişkin son tutanağın aslı veya arabulucu tarafından onaylanmış bir örneği, dava dilekçesine eklenmek zorundadır. Arabuluculuk süreci gizlidir; görüşmelerde sunulan beyanlar veya belgeler, daha sonra açılacak bir davada delil olarak kullanılamaz.
Arabuluculuk Sürecinde İspat ve Belge Yönetimi
Dava şartı arabuluculuk görüşmeleri, tarafların uyuşmazlığı mahkemeye taşımadan önce çözümleme iradesini yansıtan özel bir süreçtir. Bu süreçte sunulan her türlü bilgi, belge ve beyan, arabuluculuk faaliyetinin gizliliği ilkesiyle korunur. Taraflar, görüşmeler sırasında ileri sürdükleri iddiaları veya sundukları belgeleri, arabuluculuk sürecinin anlaşmazlıkla sonuçlanması halinde açılacak bir hukuk davasında delil olarak kullanamazlar. Bu kuralın temel amacı, tarafların mahkemede aleyhlerine delil olarak kullanılacağı endişesi taşımadan, çözüm odaklı ve esnek bir müzakere ortamında bulunmalarını sağlamaktır.
Arabuluculuk görüşmelerine katılan tarafların, iddialarını destekleyen belgeleri (bordrolar, çalışma kayıtları, fesih bildirimleri veya ödeme dekontları gibi) yanlarında bulundurmaları, uyuşmazlığın netleşmesi açısından faydalıdır. Ancak bu belgelerin arabulucuya sunulması, bunların mahkemede delil olarak kullanılamayacağı anlamına gelmez; yalnızca arabuluculuk görüşmesi esnasında yapılan ikrar veya uzlaşma teklifleri gizlilik kapsamındadır. Tarafların, arabuluculuk sürecinde sundukları belgelerin asıllarını veya onaylı örneklerini saklamaları, sürecin olumsuz sonuçlanması durumunda dava aşamasında ispat yükünü yerine getirmeleri için gereklidir.
İşveren ve İşçi İlişkisinde Arabuluculuk Başvuru Yükümlülüğü
İşçi ve işveren arasındaki uyuşmazlıklarda arabuluculuk başvurusu, kural olarak uyuşmazlığın tarafı olan kişi veya vekili tarafından yapılır. İşçi, iş sözleşmesinin sona ermesinden sonra alacaklarını talep ederken, işveren ise sözleşmeden kaynaklanan tazminat veya alacak talepleri için arabulucuya başvurabilir. Başvuru sırasında, uyuşmazlığın konusu açıkça belirtilmeli ve talep edilen alacak kalemleri mümkünse ayrı ayrı gösterilmelidir. Bu durum, arabulucunun taraflar arasındaki uyuşmazlığın kapsamını doğru belirlemesine ve müzakereleri daha verimli yönetmesine olanak tanır.
Başvuru aşamasında, işçi veya işverenin SGK ile olan ilişkisi, arabuluculuk dava şartı kapsamında doğrudan bir belirleyici değildir. Yani, işçinin sigorta primlerinin eksik yatırılmış olması veya işverenin SGK’ya karşı yükümlülüklerini yerine getirmemesi, işçi ile işveren arasındaki özel hukuk uyuşmazlığının arabuluculuk yoluyla çözülmesine engel teşkil etmez. Ancak, uyuşmazlığın konusu doğrudan SGK’nın prim tahakkukuna veya hizmet süresinin tesciline ilişkinse, bu tür talepler arabuluculuk kapsamı dışındadır. Taraflar, arabuluculuk sürecinde anlaştıkları takdirde, hazırlanan anlaşma belgesi ilam niteliğinde olup, icra edilebilirlik şerhi alınmasına gerek kalmaksızın doğrudan icra dairesine konu edilebilir.
Arabuluculuk Sürecinde Hak Kayıplarını Önleme
Zorunlu arabuluculuk sürecinde en sık karşılaşılan risk, başvuru süresinin kaçırılması veya yanlış merciye başvurulmasıdır. Özellikle işe iade taleplerinde, fesih bildiriminin tebliğinden itibaren başlayan 1 aylık hak düşürücü süre, arabuluculuk başvurusu ile durur. Arabuluculuk sürecinin sona erdiği tarihten itibaren 2 hafta içinde dava açılmaması durumunda, işçi işe iade davası açma hakkını kaybeder. Bu nedenle, tarafların arabuluculuk bürosundan aldıkları son tutanağın tarihini dikkatle takip etmeleri gerekir.
Yanlış arabuluculuk bürosuna yapılan başvurular, dava şartı arabuluculuk sürecinin usulüne uygun tamamlanmadığı anlamına gelebilir. Yetkili büro, işin yapıldığı yer veya karşı tarafın yerleşim yerindeki bürodur. Yetkisiz bir büroya yapılan başvuru, dava şartının yerine getirilmiş sayılması için yeterli kabul edilmeyebilir. Tarafların, başvuru formunda iletişim bilgilerini güncel tutmaları ve arabulucunun davetlerine icabet etmeleri, sürecin sağlıklı ilerlemesi için zorunludur. Arabuluculuk görüşmelerine geçerli bir mazeret olmaksızın katılmayan taraf, dava sonunda haklı çıksa dahi yargılama giderlerinin tamamından sorumlu tutulabilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Arabuluculukta anlaşamazsak ne olur?
Arabuluculuk sonunda anlaşmaya varılamazsa, arabulucu tarafından düzenlenen son tutanak ile dava açma hakkınız doğar. Bu tutanağı dava dilekçenize ekleyerek iş mahkemesinde dava açabilirsiniz.
İşe iade davası için başvuru süresi nedir?
İşçi, fesih bildiriminin tebliğinden itibaren 1 ay içinde işe iade talebiyle arabulucuya başvurmalıdır.
Arabuluculuk ücretini kim öder?
Arabuluculuk bürosuna başvuruda ücret alınmaz. Taraflar anlaşamazsa, arabulucunun 2 saatlik ücreti Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır. Anlaşma durumunda ise ücret, aksi kararlaştırılmadıkça taraflarca eşit şekilde ödenir.