İş uyuşmazlıklarında dava şartı arabuluculuk, kanuna, bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi veya işveren alacağı, tazminatı ve işe iade talepleriyle dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmasının zorunlu tutulmasıdır. Bu süreç, uyuşmazlığın mahkemeye taşınmadan önce tarafların kendi iradeleriyle ve tarafsız bir üçüncü kişi yardımıyla çözülmesini amaçlayan yasal bir ön koşuldur.
Dava Şartı Arabuluculuğun Kapsamı ve İstisnalar
7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu uyarınca, işçi ve işveren arasındaki uyuşmazlıkların büyük bir kısmı bu kapsamdadır.
- Kapsama Girenler: Kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, ücret, fazla mesai, yıllık izin ücreti gibi tüm işçilik alacakları ve işe iade talepleri. Ayrıca bu alacaklarla ilgili itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davaları da dava şartı arabuluculuğa tabidir.
- İstisnalar: İş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davaları ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davaları dava şartı arabuluculuk kapsamında değildir. Bu tür uyuşmazlıklarda doğrudan dava açılabilir.
Görevli Merci ve Başvuru Süreci
Arabuluculuk süreci, tarafların iradesine dayalı ancak yasal olarak zorunlu bir prosedürdür.
- Başvuru Yeri: Başvuru, karşı tarafın yerleşim yerindeki veya işin yapıldığı yerdeki adliyelerde bulunan Arabuluculuk Bürosuna yapılır. Arabuluculuk bürosu bulunmayan yerlerde ise görevli merci, o yerdeki Sulh Hukuk Mahkemesi Yazı İşleri Müdürlüğüdür.
- Başvuru Şekli: Başvuru yazılı olarak veya UYAP üzerinden elektronik ortamda yapılabilir. Başvuru ücretsizdir.
- Süreç: Başvuru üzerine büro, sicile kayıtlı bir arabulucuyu görevlendirir. Arabulucu, görevlendirildiği tarihten itibaren 3 hafta içinde süreci sonuçlandırmak zorundadır. Bu süre, zorunlu hallerde arabulucu tarafından en fazla 1 hafta daha uzatılabilir.
“Av. Mehmet Uğur BABUŞCU
İş uyuşmazlıklarında dava şartı arabuluculuk, mahkeme sürecinden önce uyuşmazlığın çözümü için zorunlu bir aşamadır. Özellikle işe iade taleplerinde fesihten itibaren bir aylık başvuru süresinin kaçırılmaması, hak düşürücü süre nedeniyle büyük önem arz eder. Arabuluculuk görüşmelerine mazeretsiz katılmamak, davanın ilerleyen aşamalarında yargılama giderleri açısından aleyhe sonuçlar doğurabilir. Bu nedenle sürecin usulüne uygun yürütülmesi ve son tutanağın eksiksiz temini, dava aşamasında usulden ret kararı verilmemesi adına dikkat edilmesi gereken temel bir husustur.”
Gerekli Belgeler ve Dava Şartı Kontrolü
Dava açarken arabuluculuk sürecinin tamamlandığını kanıtlamak zorunludur.
- Son Tutanak: Arabuluculuk faaliyeti sonunda anlaşmaya varılamadığına ilişkin son tutanağın aslı veya arabulucu tarafından onaylanmış bir örneği, dava dilekçesine mutlaka eklenmelidir.
- Eksiklik Durumu: Bu belge dava dilekçesinde yoksa, mahkeme davacıya bir haftalık kesin süre verir. Bu süre içinde belge sunulmazsa dava, esasa girilmeden usulden reddedilir.
- Doğrudan Dava: Arabulucuya hiç başvurmadan dava açıldığı tespit edilirse, mahkeme herhangi bir işlem yapmaksızın davayı usulden reddeder.
Uygulamada Sık Karıştırılan Noktalar
SGK işlemlerine karşı açılan davalar arabuluculuk kapsamında değildir; bu davalar için öncelikle SGK’ya idari başvuru yapılması gerekir. İşe iade talebiyle arabulucuya başvuru, fesihten itibaren 1 ay içinde yapılmalıdır. Taraflar arabuluculukta anlaşırsa, bu anlaşma belgesi ilam niteliğindedir; anlaşma sağlanamazsa son tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren dava açma hakkı doğar.
Arabuluculuk Sürecinde Tarafların Hakları ve İrade Serbestisi
Dava şartı arabuluculuk, tarafların uyuşmazlığı kendi iradeleriyle çözmelerine olanak tanıyan bir süreçtir. Bu süreçte taraflar, arabulucunun tarafsızlığı ve gizlilik ilkesi çerçevesinde görüşmelerini yürütürler. Arabuluculuk görüşmelerinde sunulan bilgi, belge ve yapılan teklifler, tarafların üzerinde anlaştıkları hususlar dışında, daha sonra açılacak bir davada delil olarak kullanılamaz. Bu durum, tarafların çekinmeden çözüm önerileri sunabilmelerini ve müzakere edebilmelerini sağlar. Arabuluculuk sürecinde tarafların anlaşmaya varma zorunluluğu bulunmamaktadır; taraflar, sürecin herhangi bir aşamasında görüşmelerden çekilme hakkına sahiptir. Ancak, geçerli bir mazeret bildirmeksizin ilk toplantıya katılmayan taraf, davanın sonunda haklı çıksa dahi yargılama giderlerinin tamamından sorumlu tutulabilir. Bu nedenle, sürece katılımın hukuki sonuçları dikkate alınmalıdır.
Anlaşma Belgesinin Hukuki Niteliği ve İcra Edilebilirliği
Arabuluculuk görüşmeleri sonucunda tarafların bir anlaşmaya varması halinde, bu anlaşma bir tutanakla kayıt altına alınır. Söz konusu anlaşma belgesi, taraflar ve arabulucu tarafından imzalanır. Bu belge, 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu uyarınca ilam niteliğinde belge sayılır. İlam niteliğindeki bu belge, mahkeme kararı gibi icra edilebilir bir güce sahiptir. Taraflar, anlaşma belgesinin icra edilebilirliğine ilişkin şerh verilmesini, arabulucunun görev yaptığı yerdeki Sulh Hukuk Mahkemesinden talep edebilirler. Dava konusu üzerinde anlaşmaya varılması durumunda, taraflar aynı uyuşmazlık hakkında daha sonra dava açma haklarını kaybederler. Anlaşma belgesinin içeriği, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri işçilik alacakları ve tazminat kalemleri ile sınırlıdır. Kamu düzenini ilgilendiren veya tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyeceği haklar, arabuluculuk yoluyla çözüme kavuşturulamaz.
İşçi ve İşveren İlişkisinde Arabuluculukta Temsil ve Yetki
Arabuluculuk görüşmelerine taraflar bizzat katılabilecekleri gibi, vekilleri aracılığıyla da temsil edilebilirler. Vekil aracılığıyla temsil durumunda, vekilin arabuluculuk görüşmelerine katılmaya, anlaşma yapmaya ve tutanak imzalamaya özel yetkili olması gerekir. Bu yetki, noter onaylı vekaletnamede açıkça belirtilmelidir. İşveren tarafı, tüzel kişi ise görüşmelere şirketi temsile yetkili olanlar veya yetkili vekilleri katılır. İşçi tarafı ise, sendika üyesi olması durumunda sendika temsilcisi veya avukatı ile sürece dahil olabilir. Görüşmeler sırasında tarafların birbirlerine karşı dürüstlük kuralına uygun davranmaları beklenir. Özellikle işveren tarafının, işçilik alacaklarının hesaplanmasına esas teşkil eden bordro, çalışma süresi ve ücret bilgilerini şeffaf bir şekilde sunması, sürecin sağlıklı ilerlemesi açısından önem arz eder. Tarafların arabuluculuk sürecinde vardıkları anlaşma, iş sözleşmesinin sona ermesine ilişkin ise, bu anlaşmanın işçinin haklarını ihlal etmeyecek şekilde düzenlenmesi gerekmektedir. Arabuluculuk süreci, işçi ve işveren arasındaki çalışma barışını korumayı ve uyuşmazlıkları hızlı bir şekilde çözmeyi hedefleyen bir yöntemdir.
Sık Sorulan Sorular
Arabuluculuk görüşmelerine katılmak zorunlu mu?
Evet, dava şartı arabuluculukta tarafların sürece katılımı beklenir; mazeretsiz katılmayan taraf, haklı çıksa dahi yargılama giderlerinden sorumlu tutulabilir.
Arabuluculuk ücretini kim öder?
Arabuluculuk bürosuna başvuru ücretsizdir. Anlaşma sağlanamazsa arabuluculuk ücreti Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır; anlaşma durumunda ise ücret taraflarca eşit ödenir.
Vekil ile temsil mümkün mü?
Evet, taraflar arabuluculuk görüşmelerine avukatları aracılığıyla katılabilirler.