Tescilli tasarım, Türk Patent ve Marka Kurumu nezdinde yapılan başvuru ile elde edilen ve tasarım sahibine 25 yıla kadar inhisari hak sağlayan bir koruma türüdür. Tescilsiz tasarım ise tasarımın ilk kez Türkiye’de kamuya sunulmasıyla kendiliğinden doğan ve yalnızca 3 yıl süreyle sınırlı, kopyalamaya karşı koruma sağlayan bir haktır.
Tasarım Korumasının Başlangıcı ve Şartları
Her iki koruma türü için de tasarımın yeni ve ayırt edici olması temel şarttır. Tescilli tasarımda koruma, başvuru tarihinden itibaren başlar ve tasarımın dünyanın herhangi bir yerinde daha önce kamuya sunulmamış olması gerekir.
Tescilsiz tasarımda ise koruma, tasarımın Türkiye’de kamuya ilk kez sunulduğu an kendiliğinden doğar. Bu koruma türü için herhangi bir resmi başvuru işlemi gerekmemekle birlikte, tasarımın Türkiye sınırları içinde kamuya sunulmuş olması zorunludur.
Hak Sahipliği ve İhlal Durumunda İspat Yükü
Tescilli tasarımda hak sahipliği, kurum tarafından verilen tescil belgesi ile kesin olarak kanıtlanır ve tasarım sahibi inhisari haklara sahip olur. Bu sayede, bağımsız olarak geliştirilmiş olsa dahi benzer tasarımlara karşı koruma sağlanabilir.
Tescilsiz tasarımda ise koruma yalnızca tasarımın kopyalanması durumunda devreye girer. Eğer üçüncü bir kişi, tasarımın varlığından haberdar olmaksızın bağımsız olarak aynı tasarımı geliştirirse, tescilsiz tasarım sahibi bu kişiye karşı hak iddia edemez. İhlal durumunda, tasarımın kamuya sunulduğu tarih ve yerin ispatı, hak sahibinin sorumluluğundadır.
Bir tasarımın tescilsiz korunması için dikkat edilmesi gerekenler:
- Tasarımın Türkiye’de ilk kez kamuya sunulmuş olması.
- Kamuya sunum tarihini kanıtlayan katalog, fatura veya fuar kayıtlarının saklanması.
- Tasarımın kopyalandığına dair somut delillerin toplanması.
“Av. Mehmet Uğur BABUŞCU
Tescilli ve tescilsiz tasarım koruması arasındaki en kritik ayrım, ispat yükümlülüğünün niteliğidir. Tescilli tasarımlarda tescil belgesi, hak sahipliğini ve koruma başlangıcını resmi olarak sabitlerken, tescilsiz tasarımlarda tasarımın kamuya sunulduğu tarih ve yerin ispatı tamamen hak sahibinin elindeki delillere bağlıdır. Bu nedenle, tescilsiz korumadan yararlanmayı planlayan tasarım sahiplerinin, tasarımın kamuya sunumuna ilişkin tüm belgeleri, faturaları ve tarihli kayıtları düzenli bir şekilde arşivlemeleri, olası bir ihlal durumunda hak kaybına uğramamaları açısından büyük önem arz etmektedir.”
Koruma Süreleri ve Kanun Yolu
Tescilli tasarımın koruma süresi başvuru tarihinden itibaren 5 yıldır ve bu süre beşer yıllık dönemler halinde yenilenerek toplam 25 yıla kadar uzatılabilir. Tescilsiz tasarımın koruma süresi ise kamuya sunulduğu tarihten itibaren 3 yıl ile sınırlıdır ve bu süre uzatılamaz.
Uyuşmazlıklar, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu çerçevesinde ihtisas mahkemelerinde görülür. Tescilli tasarımlarda hükümsüzlük ve tecavüz davaları ön plandayken, tescilsiz tasarımlarda haksız rekabet hükümleri de tamamlayıcı bir koruma aracı olarak değerlendirilebilir.
Tasarım İhlallerinde İspat Araçları ve Belgelendirme
Tescilli tasarımlarda ihlal iddiası, Türk Patent ve Marka Kurumu sicil kayıtlarına dayandığı için ispat süreci oldukça basittir; tasarımın tescil belgesi ve sicil örneği, hak sahipliğinin ve koruma kapsamının en güçlü delilidir. Buna karşılık tescilsiz tasarımlarda, tasarımın varlığını ve kamuya sunum tarihini kanıtlamak tamamen hak sahibinin elindeki belgelere bağlıdır. Tasarımın kamuya sunulduğu tarih, yer ve sunum biçimi; faturalar, teslimat belgeleri, fuar katılım sözleşmeleri, basılı kataloglar veya tasarımın ilk kez yayınlandığı dijital platform kayıtları ile somutlaştırılmalıdır.
Tescilsiz tasarım korumasında, tasarımın kamuya sunulduğu tarihin net bir şekilde belirlenmesi, 3 yıllık koruma süresinin başlangıcını tayin ettiği için kritik öneme sahiptir. Eğer tasarım sahibi, kamuya sunum tarihini ispatlayamazsa, tasarımın kamuya sunulmadığı veya koruma süresinin dolduğu iddiasıyla karşılaşabilir. Bu nedenle, tasarımın ilk kez piyasaya sürüldüğü ana ilişkin noter tasdikli tutanaklar veya zaman damgalı dijital kayıtlar, olası bir ihlal davasında ispat yükünü yerine getirmek adına tercih edilen yöntemler arasındadır.
Tescilli ve Tescilsiz Tasarımlarda Hukuki Başvuru Yolları
Tescilli tasarımlar, Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında sağlanan inhisari haklar sayesinde, tasarımın aynısının veya genel izlenim itibarıyla benzerinin izinsiz kullanımına karşı doğrudan tecavüz davası açma imkanı tanır. Bu davalarda mahkeme, tasarımın tescil kapsamını ve tescil belgesindeki görsel anlatımı esas alarak ihlalin varlığını değerlendirir. Tescilli tasarım sahibi, ihlal eden taraftan tasarımın kullanımının durdurulmasını, ürünlerin toplatılmasını ve uğranılan maddi veya manevi zararın tazminini talep edebilir.
Tescilsiz tasarımlarda ise hukuki süreç, tasarımın kopyalandığının ispatlanması şartına bağlıdır; bu durum, tescilli tasarıma göre daha dar bir koruma alanı sunar. İhlal iddiası, tasarımın kopyalandığına dair somut delillerle desteklenemediği sürece, tescilsiz tasarım sahibi tecavüz davasında sonuç almakta zorlanabilir. Bu tür durumlarda, tescilsiz tasarımın sağladığı koruma yetersiz kaldığında, Türk Ticaret Kanunu’ndaki haksız rekabet hükümleri, tasarımın taklit edilerek piyasaya sürülmesinin yarattığı ticari zararların giderilmesi için tamamlayıcı bir hukuki yol olarak işletilebilir.
Tasarım Stratejisinde Tescil ve Tescilsizlik Tercihi
Tasarım sahipleri, ürünlerinin piyasa ömrüne ve taklit edilme riskine göre tescil stratejilerini belirlemelidir; kısa ömürlü ve hızlı tüketilen ürünler için tescilsiz koruma yeterli olabilirken, uzun vadeli ticari değer taşıyan tasarımlar için tescil zorunludur. Tescil, tasarımın bağımsız olarak geliştirilmesine karşı dahi koruma sağladığı için, tasarımın piyasadaki özgünlüğünü ve inhisari kullanım hakkını güvence altına alır. Tescilsiz koruma ise yalnızca kopyalamayı engellediği için, tasarımın piyasaya sunulmasından sonraki 3 yıllık sürede, tasarımın taklit edilip edilmediğinin aktif bir şekilde izlenmesini gerektirir.
Tasarım sahiplerinin, tescil başvurusunda bulunmadan önce tasarımın yenilik ve ayırt edicilik vasıflarını korumak adına, tasarımın kamuya sunumundan önce gerekli önlemleri almaları gerekir. Tasarımın kamuya sunulması, tescil başvurusunda bulunmak için tanınan 12 aylık ‘yenilik istisnası’ süresini başlatır; bu süre içinde başvuru yapılmadığı takdirde tasarımın yenilik vasfı kaybolabilir. Dolayısıyla, tescilsiz koruma ile başlayan süreç, tasarımın ticari başarısına bağlı olarak tescil ile kalıcı bir korumaya dönüştürülmelidir.
Sık Sorulan Sorular
Tescilsiz tasarım koruması için herhangi bir kuruma başvuru yapmalı mıyım?
Hayır, tescilsiz tasarım koruması için herhangi bir kuruma başvuru yapılması gerekmez; koruma, tasarımın Türkiye’de kamuya sunulmasıyla kendiliğinden başlar.
Tescilsiz tasarım koruması süresi uzatılabilir mi?
Hayır, tescilsiz tasarım koruması kamuya sunum tarihinden itibaren 3 yıl ile sınırlıdır ve bu süre yenilenemez veya uzatılamaz.
Bağımsız olarak geliştirilen benzer bir tasarım tescilsiz tasarım hakkını ihlal eder mi?
Tescilsiz tasarım koruması yalnızca kopyalamaya karşı koruma sağlar; bu nedenle üçüncü bir kişinin tasarımı bağımsız olarak geliştirmesi durumunda ihlalden söz edilemez.