Ayıplı mal uyuşmazlığında satıcı, tüketiciye sözleşmeye uygun mal teslim etmekle yükümlü temel muhataptır. Tüketicinin ücretsiz onarım veya ayıpsız misliyle değişim haklarını seçmesi halinde üretici ve ithalatçı da kanunda öngörülen şartlarla sorumluluk alanına girebilir. Ancak her talebin bütün aktörlere aynı kapsamda yöneltilebileceği varsayılmamalıdır. Sorumluluk seçilen hak, ayıbın kaynağı ve satış ilişkisinin yapısına göre belirlenir.
Satıcının temel yükümlülüğü nedir?
Satıcı, malı sözleşmede kararlaştırılan niteliklere uygun teslim etmek zorundadır. Ürün vaat edilen model, kapasite, teknik özellik, kullanım amacı veya reklamda belirtilen özelliklerden sapıyorsa ayıp gündeme gelebilir. Satıcının sorumluluğundaki hatalı montaj veya sözleşmeye aykırı teslim de kanundaki koşullarda ayıplı mal hükümleriyle bağlantılı olabilir.
Satıcının üretim hatasının kendisinden kaynaklanmadığını söylemesi, tüketiciye karşı sözleşmeye uygun teslim yükümlülüğünü otomatik olarak ortadan kaldırmaz. Satıcı ile üretici veya tedarikçi arasındaki iç ilişki, tüketicinin kanundan doğan seçimlik haklarından ayrı değerlendirilir.
Üretici ve ithalatçının sorumluluğu ne zaman gündeme gelir?
6502 sayılı Kanun ve Ticaret Bakanlığı bilgilendirmesi, ücretsiz onarım veya malın ayıpsız misliyle değiştirilmesi haklarının üretici veya ithalatçıya karşı da kullanılabilmesini öngörür. Bu hakların yerine getirilmesinde satıcı, üretici ve ithalatçı bakımından kanunda birlikte sorumluluğa ilişkin hükümler bulunur. Üretici veya ithalatçı, belirli koşullarda mal piyasaya sürüldükten sonra ayıbın oluştuğunu ispat ederek sorumluluğunun bulunmadığını ileri sürebilir.
Sözleşmeden dönme ve bedel indirimi ise ödeme ilişkisiyle daha doğrudan bağlantılıdır. Bu nedenle tüketici önce hangi seçimlik hakkı kullandığını belirlemeli ve talebi doğru muhataba yöneltmelidir. Aynı dosyada hem değişim hem bedel iadesi gibi birbiriyle çelişebilecek talepler belirsiz şekilde sıralanmamalıdır.
Orantısız güçlük ne anlama gelir?
Tüketicinin seçimlik hakkı önemli olmakla birlikte ücretsiz onarım veya ayıpsız misliyle değişim satıcı açısından orantısız güçlük doğuruyorsa kanun diğer seçimlik hakların değerlendirilmesine imkân tanır. Orantısızlık değerlendirmesinde malın ayıpsız değeri, ayıbın önemi ve başka bir seçimlik hakkın tüketici açısından yaratacağı sorunlar dikkate alınır.
Bu değerlendirme yalnız satıcının pahalı bulduğu gerekçesine indirgenemez. Ürünün niteliği, değişimin gerçekten mümkün olup olmadığı, onarımın kalıcı çözüm sağlayıp sağlamadığı ve tüketicinin kullanım amacı birlikte ele alınmalıdır. Özellikle üretimi sona ermiş veya birebir misli bulunmayan ürünlerde somut imkân ayrıca araştırılır.
Onarım ve değişim talebi nasıl kayda alınmalıdır?
Tüketici ürünü servise veya satıcıya verirken teslim belgesine ürünün seri numarasını, durumunu, aksesuarlarını ve özellikle hangi seçimlik hakkı istediğini yazdırmalıdır. Sadece arıza için teslim edildi ifadesi, tüketici aslında değişim istiyorsa daha sonra talep konusunda tartışma çıkarabilir.
Bakanlığın ayıplı mal rehberinde ücretsiz onarım veya değişim talebinin yerine getirilmesine ilişkin genel süreler ve belirli ürünlerde satış sonrası hizmet mevzuatına göre özel tamir süreleri açıklanır. Ürünün hangi düzenlemeye tabi olduğu güncel listeden kontrol edilmelidir. Bedel iadesi veya bedel indirimi seçildiğinde ise ödemenin niteliğine ilişkin farklı sonuçlar doğar.
İspat bakımından kim neyi göstermelidir?
Teslimden itibaren ilk altı ay içinde ortaya çıkan ayıplar bakımından ayıbın teslim tarihinde var olduğuna ilişkin tüketici lehine karine bulunur. Bunun dışında tüketicinin satış ilişkisini, ürünün vaat edilen özelliklerini, ortaya çıkan ayıbı ve yönelttiği talebi belgeleyebilmesi dosyanın açıklığını artırır. Satıcı da ürünün teslim durumunu, servis incelemesini ve yaptığı çözüm tekliflerini kayıt altına almalıdır.
Fotoğraf ve video gibi görseller, ürün sayfası veya reklamın ekran görüntüsü, servis kayıtları, e-posta ve diğer yazılı iletişimler somut iddiaya göre delil niteliği taşıyabilir. Gereksiz kişisel verilerin paylaşılmaması ve elektronik kayıtların bağlamının korunması önemlidir.
Uyuşmazlık çözülmezse nereye başvurulur?
2026 yılında değeri 186.000 TL’nin altında bulunan tüketici uyuşmazlıklarında il veya ilçe tüketici hakem heyetine başvuru yapılır. Bu tutar ve üzerindeki uyuşmazlıklarda kanundaki istisnalar saklı kalmak üzere dava şartı arabuluculuk ve tüketici mahkemesi yolu gündeme gelir. Parasal sınır yıllık değişir ve başvuru gününde yeniden kontrol edilmelidir.
Başvuruya satış belgesi, ürün ilanı, servis formları, fotoğraf veya video, yazışma ve varsa teknik inceleme eklenebilir. Ticari veya mesleki amaçla yapılan ve tüketici işlemi niteliği taşımayan alımlarda ise 6502 sayılı Kanun yerine başka özel hukuk kuralları uygulanabilir. Bu ayrım görevli mercii de etkiler.
Satıcı, üretici ve ithalatçı kavramlarını birbirine karıştırmak ayıplı mal dosyasını gereksiz yere zorlaştırır. Önce hangi hakkın kullanıldığı belirlenmeli, sonra kanunun o hak bakımından kimi sorumlu tuttuğu incelenmelidir.
Av. Mehmet Uğur BABUŞCU
Sık Sorulan Sorular
Satıcı üretici hatası diyerek sorumluluktan çıkabilir mi?
Satıcı sözleşmeye uygun teslim yükümlülüğünün temel muhatabıdır. Üretim hatasının iç ilişkide kime ait olduğu tüketiciye karşı sorumluluğu her durumda otomatik kaldırmaz.
Değişim talebi üreticiye yöneltilebilir mi?
Kanundaki koşullarla ayıpsız misliyle değişim ve ücretsiz onarım hakları üretici veya ithalatçıya karşı da kullanılabilir.
Satıcıyla çözülmezse nereye başvurulur?
2026’da 186.000 TL’nin altındaki tüketici uyuşmazlıklarında tüketici hakem heyeti, sınırın üzerindekilerde şartlarına göre arabuluculuk ve tüketici mahkemesi yolu değerlendirilir.