Ticari davalarda görevli mahkeme, dava konusunun değerine bakılmaksızın Asliye Ticaret Mahkemesi’dir; yetkili mahkeme ise Hukuk Muhakemeleri Kanunu’ndaki genel ve özel yetki kuralları uyarınca belirlenir. Asliye Ticaret Mahkemesi’nin bulunmadığı yerlerde, Asliye Hukuk Mahkemeleri bu davalara Asliye Ticaret Mahkemesi sıfatıyla bakmakla görevlidir.
Ticari uyuşmazlıklarda genel görevli mahkeme Asliye Ticaret Mahkemesi’dir.
Davalının yerleşim yeri veya sözleşmenin ifa yeri gibi HMK kuralları esas alınır.
Alacak ve tazminat talepli ticari davalarda arabuluculuk süreci zorunludur.
Ticari Davalarda Görevli Mahkeme Nasıl Belirlenir?
Ticari davalarda görev, kamu düzenine ilişkin olup tarafların iradesiyle değiştirilemez. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu uyarınca, ticari nitelikteki uyuşmazlıkların çözümünde Asliye Ticaret Mahkemeleri görevlidir. Bu mahkemelerin bulunmadığı yargı çevrelerinde ise Asliye Hukuk Mahkemeleri, ticari davalara bakmak üzere özel bir sıfatla yetkilendirilmiştir.
İhtisas mahkemesi gerektiren durumlarda, örneğin fikri ve sınai haklara ilişkin uyuşmazlıklarda, özel kanun hükümleri genel görev kurallarının önüne geçer. Bu nedenle, dava açılmadan önce uyuşmazlığın mutlak ticari dava mı yoksa özel bir ihtisas mahkemesinin görev alanına mı girdiği dikkatle incelenmelidir.
Yetkili Mahkeme Seçiminde Hangi Kurallar Geçerlidir?
Yetkili mahkeme, davanın hangi yerdeki mahkemede görüleceğini belirler ve genellikle davalının yerleşim yeri mahkemesi esas alınır. Sözleşmeden doğan uyuşmazlıklarda, sözleşmenin ifa edileceği yer mahkemesi de yetkili olabilir. Haksız fiil kaynaklı davalarda ise fiilin işlendiği veya zararın meydana geldiği yer mahkemeleri tercih edilebilir.
Tacirler veya kamu tüzel kişileri, aralarındaki uyuşmazlıklar için sözleşme ile belirli bir mahkemeyi yetkili kılabilirler. Ancak, kanunda kesin yetki kuralı öngörülen hallerde bu tür yetki sözleşmeleri geçersizdir. Yetki sözleşmesi düzenlenirken, tarafların tacir sıfatını taşıyıp taşımadığı ve sözleşmenin yazılı olup olmadığı kontrol edilmelidir.
“Av. Mehmet Uğur BABUŞCU
Ticari davalarda görevli ve yetkili mahkemenin belirlenmesi, davanın usulden reddedilmemesi için ilk aşamada dikkatle yapılması gereken bir işlemdir. Özellikle arabuluculuk dava şartının yerine getirilip getirilmediği ve yetki sözleşmelerinin geçerlilik şartları, uyuşmazlığın çözüm sürecini doğrudan etkiler. Görev kurallarının kamu düzeninden olduğu ve tarafların iradesiyle değiştirilemeyeceği unutulmamalıdır. Dava açmadan önce uyuşmazlığın ticari dava niteliği taşıyıp taşımadığı, ilgili kanun maddeleri ve tarafların tacir sıfatı üzerinden titizlikle değerlendirilmelidir.”
Arabuluculuk Dava Şartı Nasıl Uygulanır?
Konusu bir miktar paranın ödenmesi olan alacak ve tazminat talepli ticari davalarda, dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunlu bir dava şartıdır. Arabuluculuk süreci tüketilmeden doğrudan mahkemeye başvurulması, davanın usulden reddine yol açar. Bu süreçte tarafların anlaşamaması durumunda düzenlenen son tutanak, dava dilekçesine eklenmelidir.
Arabuluculuk süreci, uyuşmazlığın mahkemeye taşınmadan önce çözülmesini hedefleyen bir önleyici tedbirdir. Başvuru, uyuşmazlığın türüne göre ilgili arabuluculuk bürosuna yapılır. Süreç sonunda alınan anlaşamama tutanağı, dava açma hakkını kullanabilmek için gerekli olan temel belgedir.
Şirket, Ortak ve Yönetici Sorumluluğunda Görev Ayrımı
Şirket tüzel kişiliğine karşı açılan davalarda, şirketin merkezinin bulunduğu yer mahkemesi yetkili olabilir. Şirket yöneticilerinin veya temsilcilerinin sorumluluğuna ilişkin uyuşmazlıklar, Türk Ticaret Kanunu’nda düzenlenen mutlak ticari davalar kapsamındadır ve Asliye Ticaret Mahkemesi’nde görülür. Ortaklar arasındaki genel kurul kararlarının iptali gibi uyuşmazlıklar da aynı mahkemenin görev alanındadır.
Bu tür davalarda, ticaret sicil kayıtları ve şirket esas sözleşmesi, görevli ve yetkili mahkemenin belirlenmesinde kritik öneme sahiptir. Şirket organlarının aldığı kararların hukuka uygunluğu denetlenirken, ilgili kararın alındığı yer ve şirketin tescilli merkezi, yetki belirleme sürecinde dikkate alınmalıdır.
Ticari Uyuşmazlıklarda Sözleşmesel Yetki ve Önleyici Tedbirler
Tacirler arasındaki ticari sözleşmelerde, uyuşmazlık çıkması durumunda hangi mahkemenin yetkili olacağını önceden belirlemek mümkündür. Yetki sözleşmesi olarak adlandırılan bu düzenleme, tarafların tacir sıfatını taşıması ve sözleşmenin yazılı şekilde yapılması şartıyla geçerlilik kazanır. Ancak, kanun koyucunun belirli uyuşmazlıklar için öngördüğü kesin yetki kuralları, tarafların iradesiyle değiştirilemez ve bu tür durumlarda sözleşmedeki yetki maddesi geçersiz sayılır.
Önleyici tedbir olarak, sözleşme aşamasında yetkili mahkemenin açıkça belirtilmesi, dava sürecinde yaşanabilecek yetki itirazlarını ve zaman kayıplarını minimize eder. Sözleşme metninde yer alan yetki şartının, uyuşmazlığın türüne göre (örneğin taşınmazın aynından doğan davalar gibi) kesin yetki kuralına aykırı olup olmadığı, dava dilekçesi hazırlanmadan önce mutlaka kontrol edilmelidir. Aksi takdirde, mahkemenin yetkisizlik kararı vermesi, davanın uzamasına ve yargılama giderlerinin artmasına neden olabilir.
Ticaret Sicili ve Karar İşlemlerinin Görevli Mahkemeye Etkisi
Şirketlerin ticaret siciline tescil edilen işlemleri, özellikle genel kurul kararlarının iptali veya yönetim kurulu kararlarının geçersizliği gibi davalarda görevli mahkemenin belirlenmesinde temel dayanak oluşturur. Türk Ticaret Kanunu uyarınca, şirketin tescilli merkezinin bulunduğu yer, hem görevli mahkemenin yargı çevresini hem de yetkili mahkemenin belirlenmesinde esas alınan temel unsurlardan biridir. Sicil kayıtları, uyuşmazlığın ticari niteliğini kanıtlayan en önemli delil niteliğindedir.
Şirket organlarının aldığı kararların iptali talepli davalarda, kararın alındığı yer ile şirketin merkezinin bulunduğu yer farklılık gösterebilir. Bu gibi durumlarda, davanın şirketin merkezinin bulunduğu yerdeki Asliye Ticaret Mahkemesi’nde açılması, görev ve yetki kuralları açısından en güvenli yoldur. Dava açılırken ticaret sicil müdürlüğünden alınan güncel şirket kayıtları ve esas sözleşme suretleri, mahkemenin görev ve yetki yönünden inceleme yapabilmesi için dosyaya sunulması gereken zorunlu belgelerdir.
Dava Şartı Olarak Arabuluculukta Yetki ve Süreç Yönetimi
Ticari davalarda arabuluculuk süreci, uyuşmazlığın mahkemeye taşınmadan önce çözülmesini sağlayan bir dava şartı olup, bu aşamada yetkili arabuluculuk bürosunun belirlenmesi büyük önem taşır. Arabuluculuk bürosuna başvuru, kural olarak davalının yerleşim yeri veya sözleşmenin ifa edileceği yerdeki arabuluculuk bürosuna yapılır. Yetkisiz bir büroya yapılan başvuru, dava şartının usulüne uygun yerine getirilmediği şeklinde yorumlanabilir ve ileride açılacak davada usulden ret riski doğurabilir.
Arabuluculuk sürecinin sonunda düzenlenen anlaşamama tutanağı, dava dilekçesinin ekinde mahkemeye sunulmalıdır. Eğer taraflar arasında geçerli bir yetki sözleşmesi bulunuyorsa, arabuluculuk başvurusunun bu sözleşmede belirlenen yerdeki büroya yapılması, sürecin mahkeme aşamasıyla uyumlu ilerlemesini sağlar. Başvuru sırasında uyuşmazlığın ticari niteliği açıkça belirtilmeli ve arabuluculuk bürosuna sunulan belgeler, ileride açılacak davanın görevli mahkemesini destekleyecek şekilde düzenlenmelidir.
Uygulama Notu: Ticari davalarda görev ve yetki, davanın esasına girilmeden önce mahkemece resen incelenen ilk hususlardır. Dava dilekçesi hazırlanırken, ticaret sicil kayıtları ile sözleşme hükümleri arasındaki uyumun kontrol edilmesi, usulden ret kararlarını önlemek adına en kritik adımdır.
Sık Sorulan Sorular
Ticari davalarda görevli mahkeme taraflarca değiştirilebilir mi?
Hayır, görev kuralları kamu düzenine ilişkindir ve tarafların anlaşmasıyla değiştirilemez.
Yetki sözleşmesi her ticari davada geçerli midir?
Yetki sözleşmesi yalnızca tacirler veya kamu tüzel kişileri arasında, kesin yetki kuralı bulunmayan hallerde geçerlidir.
Arabuluculuk tutanağı olmadan dava açılırsa ne olur?
Dava şartı yokluğu nedeniyle mahkeme, davanın usulden reddine karar verir.
Asliye Ticaret Mahkemesi bulunmayan yerlerde dava nereye açılır?
Bu yerlerde davalar, Asliye Hukuk Mahkemesi’nde Asliye Ticaret Mahkemesi sıfatıyla açılır.