Kıdem tazminatı, işçinin aynı işverene bağlı olarak en az bir yıl çalışmış olması ve iş sözleşmesinin kanunda öngörülen belirli hallerle sona ermesi durumunda hak edilen bir alacaktır. İhbar tazminatı ise iş sözleşmesini feshetmek isteyen tarafın, kanunda belirtilen bildirim sürelerine uymaması veya bu sürenin ücretini peşin ödememesi halinde karşı tarafa ödemesi gereken bir tazminattır. İşçinin ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırı davranışı nedeniyle işten çıkarılması gibi hallerde kıdem tazminatı hakkı doğmazken, tarafların haklı nedenle derhal fesih hakkını kullanması durumunda ihbar tazminatı ödenmez.
En az bir yıllık çalışma süresi ve kanunda sayılan fesih hallerinin varlığı gerekir.
Bildirim sürelerine uyulmadan yapılan fesihlerde, karşı tarafa ödenmesi gereken tazminattır.
25.10.2017 tarihinden sonra doğan alacaklar için zamanaşımı süresi 5 yıldır.
Kıdem tazminatına hak kazanmak için hangi şartlar aranır?
Kıdem tazminatı, işçinin işyerindeki çalışma süresinin en az bir yıl olması şartına bağlıdır. Bu süre, işçinin fiilen çalıştığı sürelerin toplamı üzerinden hesaplanır. Sözleşmenin sona erme biçimi, tazminatın doğup doğmayacağını belirleyen en önemli unsurdur. İşveren tarafından iyi niyet ve ahlak kurallarına aykırılık dışındaki nedenlerle yapılan fesihler, işçinin haklı nedenle istifası, emeklilik, muvazzaf askerlik veya işçinin ölümü gibi hallerde kıdem tazminatı ödenmesi gerekir.
İşçinin kendi isteğiyle istifa etmesi durumunda, kural olarak kıdem tazminatı hakkı doğmaz. Ancak 4857 sayılı Kanun’un 24. maddesinde sayılan haklı nedenlere dayanarak istifa eden işçi, kıdem tazminatına hak kazanabilir. Ayrıca, işçinin 25/II maddesinde belirtilen ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırı davranışları nedeniyle işten çıkarılması halinde, kıdem süresi ne olursa olsun tazminat ödenmez.
İhbar tazminatı sorumluluğu hangi durumlarda doğar?
İhbar tazminatı, belirsiz süreli iş sözleşmelerinin feshinden önce tarafların birbirine bildirimde bulunma yükümlülüğüne dayanır. İş Kanunu’nda öngörülen bildirim süreleri, işçinin kıdemine göre iki hafta ile sekiz hafta arasında değişmektedir. Fesih bildirimini yapmayan veya bildirim süresini beklemeksizin sözleşmeyi sonlandıran taraf, karşı tarafa ihbar tazminatı ödemekle yükümlüdür.
İhbar tazminatı, tarafların sözleşmeyi haklı bir nedene dayanmadan, bildirim süresine uymadan feshetmesi durumunda ortaya çıkar. Eğer taraflar 24. veya 25. maddelerde düzenlenen haklı nedenlerle derhal fesih hakkını kullanırlarsa, ihbar tazminatı ödeme yükümlülüğü doğmaz. Bu tazminatın hesaplanmasında, işçinin son aldığı brüt ücret ve diğer yan haklar esas alınır.
Kıdem ve ihbar tazminatı hesaplamasında hangi unsurlar dikkate alınır?
Kıdem tazminatı, işçinin işe başladığı tarihten itibaren geçen her tam yıl için 30 günlük brüt ücret tutarında ödenir. Bir yıldan artan süreler de oranlanarak hesaba dahil edilir. Hesaplamada, işçinin aldığı çıplak ücretin yanı sıra, düzenli olarak ödenen ikramiye, yakacak yardımı, gıda yardımı gibi para ile ölçülebilen tüm sosyal haklar dikkate alınır. Kıdem tazminatı için her yıl belirlenen bir tavan tutar bulunmaktadır; bu tavanı aşan kısımlar için tazminat ödenmez.
İhbar tazminatı ise işçinin kıdemine göre belirlenen bildirim süresine ait brüt ücretin toplamıdır. Bu tazminat, işçinin fesih tarihindeki brüt ücreti üzerinden hesaplanır ve gelir vergisi ile damga vergisi kesintilerine tabidir. Kıdem tazminatından farklı olarak ihbar tazminatında bir tavan uygulaması bulunmamaktadır.
İşçi ve işveren arasındaki uyuşmazlıklarda süreç nasıl işler?
İşçi ve işveren arasında kıdem veya ihbar tazminatı kaynaklı bir uyuşmazlık yaşandığında, 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu uyarınca dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır. Arabuluculuk sürecinde taraflar bir anlaşmaya varırsa, bu anlaşma tutanağı ilam niteliğinde belge sayılır ve uyuşmazlık sona erer. Arabuluculukta anlaşma sağlanamaması durumunda, taraflar İş Mahkemelerinde dava açma hakkına sahiptir.
Örnek bir senaryoda; beş yıldır bir firmada çalışan bir işçi, işveren tarafından ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırı bir davranışı olmadığı halde işten çıkarılırsa, işçi kıdem ve ihbar tazminatına hak kazanır. Ancak işçi, işverenin haklı bir neden göstermeksizin yaptığı fesih bildirimine uymadan işi bırakırsa, bu kez işverenin işçiden ihbar tazminatı talep etme hakkı doğabilir. Dava sürecinde tarafların sunduğu bordrolar, çalışma kayıtları ve fesih bildirimleri delil olarak değerlendirilir.
Kıdem ve ihbar tazminatında zamanaşımı süresi ne kadardır?
25 Ekim 2017 tarihinde yürürlüğe giren düzenleme ile kıdem ve ihbar tazminatı alacakları için zamanaşımı süresi 5 yıl olarak belirlenmiştir. Bu süre, alacağın muaccel olduğu tarihten itibaren işlemeye başlar. İşçi, tazminat hakkının doğduğu tarihten itibaren 5 yıl içerisinde arabulucuya başvurmadığı takdirde, zamanaşımı def’i ile karşılaşabilir ve tazminat talebi reddedilebilir.
Zamanaşımı süresinin başlangıcı, iş sözleşmesinin sona erdiği tarihtir. Eğer işçi, iş sözleşmesinin feshinden sonra tazminatını alamadığını iddia ediyorsa, bu süreyi takip etmesi ve hak kaybına uğramamak için yasal süreler içerisinde gerekli başvuruları yapması gerekir. İstinaf ve temyiz gibi kanun yolları, mahkeme kararlarının kesinleşmesi sürecinde başvurulabilecek hukuki mekanizmalardır.
Sık Sorulan Sorular
Deneme süresinde işten çıkarılan işçi kıdem tazminatı alabilir mi?
Deneme süresi içinde iş sözleşmesi feshedilse dahi, işçinin toplam çalışma süresi bir yılı doldurmuşsa kıdem tazminatı hakkı doğabilir. Ancak deneme süresi genellikle bir yılı aşmadığı için bu durum istisnai olarak değerlendirilir.
İstifa eden işçi kıdem tazminatı alabilir mi?
İşçi, 4857 sayılı Kanun’un 24. maddesinde belirtilen haklı nedenlere dayanarak istifa ederse kıdem tazminatına hak kazanabilir. Bunun dışındaki keyfi istifalarda kıdem tazminatı hakkı doğmaz.
İhbar tazminatı ödenmemesi için ne yapılmalıdır?
İhbar tazminatı ödenmemesi için tarafların bildirim sürelerine uyması veya haklı nedenle derhal fesih hakkını kullanması gerekir. Haklı fesih hallerinde ihbar tazminatı ödeme yükümlülüğü ortadan kalkar.
Kıdem tazminatı tavanı her yıl değişir mi?
Evet, kıdem tazminatı tavanı Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından belirlenen memur maaş katsayısına göre her yıl güncellenmektedir. Tazminat hesaplamalarında bu tavan tutar esas alınır.