Türk vatandaşlığının kazanılması tek bir başvuru türünden oluşmaz. 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu, doğumla kazanmanın yanında genel hükümler, evlenme, evlat edinme, seçme hakkı, yeniden kazanma ve istisnai kazanma gibi farklı yollar öngörür. Hangi yolun kullanılacağı yabancının Türkiye ile hukuki ve fiili bağının niteliğine göre belirlenir. En önemli nokta, bir başvuru yolunun şartlarını taşımak ile vatandaşlığı kazanmış olmak arasındaki farktır. İdari inceleme ve karar süreci tamamlanmadan vatandaşlık doğmaz.
Genel hükümlerle Türk vatandaşlığına kim başvurabilir?
5901 sayılı Kanunun 11. maddesine göre genel yoldan başvuracak yabancının ergin ve ayırt etme gücüne sahip olması, başvuru tarihinden geriye doğru Türkiye’de kesintisiz beş yıl ikamet etmesi, Türkiye’de yerleşme niyetini davranışlarıyla göstermesi, genel sağlık bakımından tehlike oluşturan bir hastalığının bulunmaması, iyi ahlak sahibi olması, yeterli düzeyde Türkçe konuşabilmesi, kendisinin ve bakmakla yükümlü olduğu kişilerin geçimini sağlayacak gelir veya mesleğe sahip olması ve millî güvenlik ile kamu düzeni bakımından engel teşkil eden bir halinin bulunmaması beklenir.
Beş yıllık ikamet hesabı yalnız kartın üzerinde yazan sürelerin toplanması değildir. Türkiye dışında geçirilen süreler, ikamet türü, kesintiler ve başvuru tarihindeki hukuki durum birlikte değerlendirilir. Bu nedenle uzun süre Türkiye’de yaşamış olmak tek başına yeterli değildir.
Şartları taşımak vatandaşlık hakkı doğurur mu?
Hayır. Türk vatandaşlığını kazanmak isteyen yabancı, kanunda sayılan şartları taşısa bile mutlak bir kazanılmış hak elde etmiş sayılmaz. Vatandaşlık, kamu düzeni ve devletin egemenlik yetkisiyle yakından ilgili bir statüdür. Güvenlik ve arşiv araştırmaları, başvuru belgelerinin doğruluğu ve idarenin değerlendirmesi sürecin parçasıdır.
Türk vatandaşıyla evlilik vatandaşlığı otomatik sağlar mı?
Türk vatandaşıyla evlenmek otomatik vatandaşlık sağlamaz. Evlilik yoluyla başvuruda kural olarak en az üç yıldır Türk vatandaşıyla evli olma ve evliliğin devam etmesi aranır. Ayrıca aile birliği içinde yaşama, evlilik birliğiyle bağdaşmayacak faaliyette bulunmama ve millî güvenlik ile kamu düzeni bakımından engel teşkil eden bir halin bulunmaması değerlendirilir. Sırf vatandaşlık amacıyla kurulduğu anlaşılan evlilikler başvurunun reddine yol açabilir.
İstisnai vatandaşlık nedir?
5901 sayılı Kanunun 12. maddesi, millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel bulunmaması şartıyla bazı yabancılar için genel başvuru şartlarının tamamını aramayan istisnai bir yol öngörür. Türkiye’ye önemli ekonomik, bilimsel, teknolojik, kültürel veya benzeri katkı sağlayan kişiler, belirli yatırım koşullarını karşılayanlar, Turkuaz Kart sahipleri ve mevzuatta sayılan diğer gruplar bu sistem içinde değerlendirilebilir. Son karar idari makamların ve Cumhurbaşkanının yetkisi içindedir.
Vatandaşlık başvurusunda yerleşme niyeti nasıl gösterilir?
Genel başvuruda Türkiye’de taşınmaz edinme, iş kurma, yatırım yapma, ticaret veya iş merkezini Türkiye’ye taşıma, çalışma izniyle çalışma, aile bağlarının Türkiye’de bulunması veya eğitimin Türkiye’de tamamlanması gibi olgular yerleşme niyetinin göstergesi olabilir. Tek bir belgeye bakılmaz. Başvuru sahibinin yaşam merkezinin gerçekten Türkiye’de olup olmadığı dosyanın bütününden değerlendirilir.
Türkçe yeterliliği nasıl değerlendirilir?
Kanun yeterli düzeyde Türkçe konuşabilmeyi arar. Amaç yalnız belge sunmak değil, kişinin toplumsal hayata katılabilecek seviyede iletişim kurabilmesidir. Mülakat ve idari değerlendirme sırasında başvuru sahibinin kendisini ifade etme kapasitesi önem kazanabilir.
Vatandaşlık dosyasında hangi belgeler önemlidir?
- Pasaport ve kimlik belgeleri
- Doğum, medeni hal ve aile bağını gösteren resmi kayıtlar
- Türkiye’deki ikamet geçmişi
- Gelir, meslek ve çalışma durumunu gösteren belgeler
- Başvuru türüne göre evlilik, yatırım veya diğer dayanak belgeleri
- Yabancı resmi belgelerde apostil, tasdik ve tercüme işlemleri
İsim, doğum tarihi ve ebeveyn bilgileri farklı belgelerde birbiriyle uyumlu olmalıdır. Yazım farkı bulunan yabancı belgeler, özellikle çok vatandaşlıklı veya farklı alfabe kullanan kişilerde dosyanın uzamasına neden olabilir.
Ret halinde ne yapılabilir?
Vatandaşlık başvurularına ilişkin ret işlemleri idari işlem niteliğindedir. Ret gerekçesi, başvuru yolunun niteliği ve işlemi tesis eden makam dikkate alınarak idari başvuru ve idari yargı yolları değerlendirilebilir. Ancak mahkeme vatandaşlık verme yetkisini doğrudan kullanmaz. Hukuka aykırı idari işlemin iptali ve yeniden değerlendirme gündeme gelebilir.
Vatandaşlık dosyasında en sık hata, başvuru şartlarını taşımanın otomatik vatandaşlık hakkı verdiğini düşünmektir. Doğru yaklaşım, uygun başvuru yolunu seçmek ve o yolun maddi şartları ile idari inceleme ölçütlerini ayrı ayrı karşılamaktır.
Av. Mehmet Uğur BABUŞCU
Sık Sorulan Sorular
Türkiye’de beş yıl yaşamak otomatik vatandaşlık verir mi?
Hayır. Beş yıllık ikamet genel başvurunun şartlarından yalnız biridir ve diğer koşullar da aranır.
Türk vatandaşıyla evlenince hemen vatandaş olunur mu?
Hayır. Kural olarak üç yıllık devam eden evlilik ve diğer kanuni şartlar değerlendirilir.
Vatandaşlık başvurusu reddedilebilir mi?
Evet. Kanuni şartların eksikliği, güvenlik veya kamu düzeni değerlendirmesi ve belge sorunları ret nedeni olabilir.
Şartları taşıyan herkesin başvurusu kabul edilir mi?
Hayır. Vatandaşlık kazanımı idari karar gerektirir ve şartların varlığı tek başına mutlak hak doğurmaz.