Fesih, dönme, iptal ve sözleşmenin sona ermesi günlük dilde birbirine yakın kullanılsa da aynı hukuki sonucu doğurmaz. Yanlış kavramın seçilmesi, bildirimin etkisini, geçmişte yapılan edimlerin geri verilip verilmeyeceğini, tazminat hesabını ve sözleşmenin hangi tarihte sona erdiğini değiştirebilir. Bu nedenle bir sözleşmeden çıkarken ilk soru “sözleşmeyi bitirmek istiyor muyuz?” değil, “hangi hukuki sebebe ve hangi sona erme mekanizmasına dayanıyoruz?” olmalıdır.
Fesih neyi ifade eder?
Fesih özellikle sürekli borç ilişkilerinde geleceğe etkili sona erme mekanizmasıdır. Kira, hizmet, bayilik, distribütörlük ve benzeri devamlı ilişkilerde fesih, kural olarak geçmişte usulüne uygun yerine getirilmiş edimleri kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Olağan fesih için sözleşme veya kanunda öngörülen bildirim süresine uyulması gerekebilir. Haklı nedenle fesih ise ilişkinin sürdürülmesini objektif olarak çekilmez hale getiren ağır bir ihlal veya olay nedeniyle derhal sona erdirme imkânı yaratabilir.
Sözleşmeden dönme ne demektir?
Dönme çoğu kez ani edimli sözleşmelerde, karşılıklı borç ilişkisinin geriye etkili çözülmesine ve alınan edimlerin iadesine yol açabilen bir seçimlik haktır. Satış veya eser ilişkilerinde temerrüt, ayıp veya sözleşmede öngörülen özel şartlar çerçevesinde gündeme gelebilir. Dönme hakkının kullanılması ile fesih aynı sonucu doğurmaz. Bu nedenle özellikle teslim edilmiş mal, yapılmış ödeme veya kısmen tamamlanmış iş varsa tasfiye yöntemi ayrıca belirlenmelidir.
İptal kavramı hangi durumlarda kullanılır?
İptal çoğunlukla sözleşmenin kurulma aşamasındaki bir sakatlığa dayanır. Hata, hile veya korkutma gibi irade bozuklukları, temsil yetkisi sorunları ya da özel kanunların tanıdığı iptal mekanizmaları buna örnek olabilir. Geçerli şekilde kurulmuş ve sonradan ihlal edilmiş bir sözleşmede sırf borç yerine getirilmedi diye her zaman “iptal” kavramı kullanılmaz. Temerrüt, fesih veya dönme hükümleri gündeme gelebilir.
Kendiliğinden sona erme ile fesih arasındaki fark nedir?
Sözleşme belirli süre için kurulmuşsa sürenin sonunda kendiliğinden sona erme mümkün olabilir. Tarafın ölümü, imkânsızlık, ruhsatın kaybı veya sözleşmede belirtilen bozucu şartın gerçekleşmesi de bazı ilişkilerde sona erme sebebi olabilir. Bu hallerde ayrıca fesih beyanına ihtiyaç olup olmadığı sözleşmenin ve kanunun niteliğine göre değerlendirilir.
Haklı neden nasıl belirlenir?
Her sözleşme ihlali derhal fesih hakkı vermez. İhlalin ağırlığı, tekrarı, sözleşmenin temel amacını etkileyip etkilemediği, karşı tarafa düzeltme imkânı verilmesinin makul olup olmadığı ve taraflar arasındaki güven ilişkisini ne ölçüde sarstığı değerlendirilmelidir. Sözleşmede “haklı neden” başlığı altında örnekler sayılması yararlıdır ancak kanundan doğan haklı nedenleri bütünüyle ortadan kaldırdığı varsayılmamalıdır.
Fesih veya dönme bildirimi nasıl yapılmalıdır?
Bildirimde dayanak olay, sözleşme maddesi, varsa daha önceki ihtarlar, sona erme tarihi ve talep edilen tasfiye açık yazılmalıdır. Tacirler arasındaki bazı ihbar ve ihtarlar bakımından Türk Ticaret Kanunundaki şekil hükümleri ayrıca önem taşır. Elektronik posta veya mesaj gönderilmiş olması her uyuşmazlıkta aynı ispat gücünü sağlamaz. Sözleşmenin bildirim maddesi ve tarafların ticari sıfatı birlikte değerlendirilmelidir.
Sona erme sonrasında hangi hükümler yaşamaya devam eder?
Gizlilik, kişisel verilerin iadesi veya silinmesi, fikri haklar, rekabet etmeme, stok tasfiyesi, devam eden garanti yükümlülükleri, ücret ve alacak hesaplaşması, cezai şart ve uyuşmazlık çözümü gibi hükümler sözleşmenin sona ermesinden sonra da etkili olacak şekilde düzenlenebilir. Ancak her hükmün sınırsız süreyle devam edeceği varsayılmamalıdır.
Haksız fesih ne sonuç doğurabilir?
Haklı neden bulunmadan veya zorunlu bildirim süresine uyulmadan ilişki sona erdirilirse karşı taraf uğradığı zararın tazminini, sözleşmede varsa cezai şartı veya başka sözleşmesel haklarını ileri sürebilir. Zarar hesabında kaybedilen kâr, yapılan yatırım, elde kalan stok veya yeni tedarikçi bulma maliyeti gibi kalemler somut ilişkiye göre gündeme gelebilir. Her kalem için uygun illiyet bağı ve ispat gerekir.
Sık Sorulan Sorular
Sözleşmede fesih maddesi yoksa fesih mümkün değil midir?
Hayır. Kanundan doğan sona erme ve haklı neden mekanizmaları ayrıca değerlendirilebilir.
Fesih geçmiş borçları siler mi?
Kural olarak sona erme öncesinde doğmuş alacak ve borçlar kendiliğinden yok olmaz. Tasfiye ayrıca yapılır.
“Sözleşmeyi iptal ediyorum” yazmak yeterli midir?
Kullanılan kelimeden çok beyanın dayanağı ve hukuki niteliği önemlidir. Yanlış kavram uyuşmazlık riskini artırır.
“Sözleşmeden çıkış, giriş kadar dikkatli tasarlanmalıdır. Doğru sona erme türü seçilmezse haklı bir ticari gerekçe yanlış hukuki araç yüzünden tazminat riskine dönüşebilir.” — Av. Mehmet Uğur BABUŞCU
Resmi kaynaklar: 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu.
Bu metin genel hukuki bilgilendirme amaçlıdır. Somut sona erme hakkı sözleşme türüne, ihlale ve tarafların sıfatına göre ayrıca değerlendirilmelidir.