SGK ve Hizmet Tespiti davasında görevli mahkeme, yetki ve dava dilekçesi başlığı; sigortalı çalışma süresinin, prime esas kazancın ve işveren bildiriminin belirlenmesi; fiilî çalışma olgusu, işyeri kayıtları, kurum kayıtları, bordro, banka hareketleri ve tanık anlatımlarının birlikte incelenmesini gerektirir. Aşağıdaki açıklamalar, uyuşmazlığın türünü ve dosyada kontrol edilmesi gereken ana noktaları genel çerçevede ele alır.
Görevli mahkeme, yetki ve dava dilekçesi
Dava türü, taraf sıfatı, zorunlu ön başvuru, yetkili yer ve talep sonucu dava açılmadan önce birlikte doğrulanmalıdır.
SGK ve Hizmet Tespiti davasında dilekçe; olay anlatımı, hukuki neden, deliller ve talep sonucu arasında bağlantı kurmalıdır. Belirsiz veya birbiriyle çelişen talepler yargılamayı uzatabilir.
Hizmet tespiti davaları kamu düzeniyle bağlantılıdır. Fiilî çalışma açık ve inandırıcı delillerle araştırılır; yalnız taraf beyanı veya tek bir kayıtla yetinilmez. Kanuni hak düşürücü sürenin başlangıcı, çalışmanın kuruma bildirilip bildirilmediği ve kesintisiz veya dönemsel çalışma iddiası somut dosyaya göre ayrıca incelenir.
Temel hukuki çerçeve
SGK ve Hizmet Tespiti davasında görevli mahkeme, yetki ve dava dilekçesi değerlendirilirken tek bir düzenleme yerine, olayın niteliğine göre aşağıdaki mevzuat birlikte ele alınır:
- 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu
- 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanununun geçiş döneminde uygulanabilen hükümleri
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu
- Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliği ve ilgili ikincil düzenlemeler
Mevzuatın uygulanmasında olayın veya çalışmanın gerçekleştiği dönem önemlidir. Kanun değişiklikleri, geçiş hükümleri ve güncel yargısal yaklaşım somut dosya yönünden yeniden kontrol edilmelidir.
Dosyanın kronolojisi nasıl kurulmalıdır?
İlk adım, işe girişten uyuşmazlığın ortaya çıktığı tarihe kadar önemli olayların kronolojik olarak yazılmasıdır. Çalışma düzeni, görev değişikliği, bildirim, sağlık olayı, ihtar, ücret ödemesi, fesih veya kurum başvurusu gibi her kayıt tarih ve belge numarasıyla eşleştirilmelidir.
Kronoloji yalnız taraflardan birinin anlatımını sıralamamalıdır. Karşı tarafın kayıtları, resmî bildirimler ve üçüncü kişi belgeleri de aynı zaman çizelgesine yerleştirilmelidir. Böylece çelişen tarihler, sonradan oluşturulan kayıtlar ve eksik dönemler görünür hâle gelir.
Belgeler ve ispat düzeni
Dosyada özellikle şu belgeler incelenmelidir:
- SGK hizmet dökümü, işe giriş ve işten ayrılış bildirgeleri
- aylık prim ve hizmet belgeleri veya muhtasar ve prim hizmet beyannameleri
- işyeri sicil, bordro, puantaj ve ücret ödeme kayıtları
- banka hareketleri, yazışmalar, görev ve teslim kayıtları
- komşu işyeri veya bordro tanıkları ile tanık anlatımları
- kurum denetim raporları, teftiş kayıtları ve dava belgeleri
Belgenin varlığı tek başına yeterli değildir. Kim tarafından oluşturulduğu, ne zaman düzenlendiği, değiştirilebilir olup olmadığı, karşı tarafa bildirilip bildirilmediği ve hangi iddiayı desteklediği açıklanmalıdır. Dijital kayıtlarda bütünlük, tanık anlatımında ise görgüye dayalı bilgi ile duyum ayrımı önem taşır.
İşveren kayıtları ile çalışanın sunduğu belgeler çelişiyorsa her kaydın düzenli tutulup tutulmadığı, dönem boyunca aynı yöntemle oluşturulup oluşturulmadığı ve başka verilerle doğrulanıp doğrulanmadığı değerlendirilir.
Uygulamada izlenecek işlem sırası
- 1. adım: Tarafların sıfatını, işveren yapısını ve uyuşmazlık türünü belirleyin.
- 2. adım: Tüm çalışma, ödeme, olay ve tebligat tarihlerini tek çizelgede toplayın.
- 3. adım: Her talep kalemi için uygulanacak mevzuatı ve ispat araçlarını ayırın.
- 4. adım: Zorunlu kurum bildirimi, arabuluculuk veya diğer ön başvuru koşullarını kontrol edin.
- 5. adım: Hesaplama gerekiyorsa veri kaynağı ve formülü açıkça gösterin.
- 6. adım: Dava veya başvuru sonrası tebligat ve kanun yolu tarihlerini izleyin.
İşlem sırası yeni bir belge ortaya çıktığında güncellenebilir. Ancak sonradan eklenen her açıklama, önceki beyanlar ve resmî kayıtlarla karşılaştırılmalıdır.
Ücret, zarar veya tazminat hesabı
Parasal talep söz konusu olduğunda hesaplamanın başlangıç ve bitiş tarihi, esas alınan ücret, çalışma süresi, yan hak, ödeme, kusur veya zarar verileri ayrı ayrı gösterilmelidir. Bilirkişi hesabı talep sonucuyla karşılaştırılmalı; raporda kullanılan varsayımlar ve dışlanan dönemler açıkça incelenmelidir.
Hesaplanan tutar, hukuki sorumluluğun varlığını tek başına göstermez. Önce hak veya sorumluluk koşulları, ardından miktar değerlendirilmelidir. Aynı şekilde ödeme yapıldığı savunması da banka kaydı, bordro, imza ve ödemenin hangi döneme ait olduğu üzerinden incelenir.
Zamanaşımı, başvuru ve usul kontrolü
Süreler, uyuşmazlığın türüne göre farklı başlangıç noktalarına sahip olabilir. Alacağın muaccel olduğu tarih, olay veya hastalığın öğrenilmesi, fesih, tebligat, arabuluculuk başvurusu ve son tutanak tarihi ayrı ayrı kaydedilmelidir.
Görevli mahkeme, yetki, husumet, zorunlu başvuru ve talep sonucunun belirginliği dava açılmadan önce kontrol edilmelidir. Birden fazla talep varsa her birinin arabuluculuk, süre ve görev bakımından aynı kurala tabi olduğu varsayılmamalıdır.
İşverenin yönetim hakkı ve sınırları
İşveren çalışma düzenini, görev dağılımını ve işin yürütülmesini belirleyebilir. Bununla birlikte yönetim hakkı kanuna, sözleşmeye, eşit davranma borcuna, işçinin kişilik haklarına ve iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerine aykırı kullanılamaz.
Talimatın hukuka uygunluğu değerlendirilirken işin gereği, uygulamanın sürekliliği, emsal çalışanlara yaklaşım, işçinin sağlık ve güvenliği, görev tanımı ve talimatın ölçülülüğü birlikte ele alınır. İşverenin kayıt oluşturması da tek başına işlemin hukuka uygun olduğunu kanıtlamaz.
Yargısal değerlendirmede dikkat edilen noktalar
Mahkemeler ve diğer karar mercileri, olayın bütününü ve deliller arasındaki uyumu değerlendirir. Bordronun imzalı olup olmadığı, ihtirazi kayıt, banka ödemesi, tanığın hangi dönemde birlikte çalıştığı, işyeri kayıtlarının düzenliliği ve talebin hayatın olağan akışıyla uyumu önem taşır.
Yüksek mahkeme kararları yorumlanırken karar tarihinin yanı sıra somut olayın çalışma biçimi, sektör, kayıt düzeni ve talep türü incelenmelidir. Tek bir karardaki sonuç, farklı olaylara otomatik olarak uygulanmamalıdır.
Sık yapılan hatalar
- Tüm talepler için tek bir süre ve tek bir ispat kuralı bulunduğunu varsaymak.
- Yalnız sözlü anlatıma dayanarak düzenli kayıtları toplamamak.
- Bordro, banka ve çalışma kayıtları arasındaki çelişkiyi açıklamamak.
- Arabuluculuk veya özel kanuni istisna kontrolünü yapmadan dava açmak.
- Hesaplama verilerinin kaynağını belirtmemek.
- İşverenin yönetim hakkını sınırsız veya her farklı işlemi ayrımcılık saymak.
Pratik kontrol listesi
- İş ilişkisi ve taraf sıfatları doğru belirlendi mi?
- Çalışma, ödeme, olay ve bildirim tarihleri çizelgeye işlendi mi?
- Talep kalemleri ayrı ayrı sınıflandırıldı mı?
- Resmî ve dijital kayıtların kaynağı doğrulandı mı?
- Zorunlu ön başvuru veya kanuni istisna kontrol edildi mi?
- Hesaplama ile talep sonucu birbiriyle uyumlu mu?
- Tebligat ve kanun yolu tarihleri kaydedildi mi?
Sık sorulan sorular
Tek başına tanık anlatımı yeterli olur mu?
Delilin ağırlığı uyuşmazlığın türüne, tanığın bilgi kaynağına ve diğer kayıtlarla uyumuna göre değerlendirilir. Tanığın hangi dönemde, hangi işyerinde ve neyi doğrudan gördüğü açıklanmalıdır.
İmzalı bordro her durumda kesin sonuç doğurur mu?
Bordronun içeriği, imza, ihtirazi kayıt, banka ödemesi ve başka çalışma kayıtları birlikte değerlendirilir. Belgenin somut dosyadaki etkisi ayrıca incelenir.
Arabuluculuk her iş uyuşmazlığında zorunlu mudur?
Hayır. Talebin hukuki niteliği belirlenmelidir. İşçi veya işveren alacağı ve tazminatı taleplerinde genel kural ile iş kazası ve meslek hastalığına ilişkin kanuni istisna birbirinden ayrılır.
Başlıca mevzuat ve güncellik notu
Başlıca kaynaklar: 5510 sayılı Kanun, dönemine göre 506 sayılı Kanun, Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliği ve 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu.