Elektrik projelerinde arazi temini, 6446 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu ve 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu hükümleri uyarınca yürütülen, lisans sahibi tüzel kişilerin taşınmaz üzerindeki haklarını tesis etme sürecidir. Bu süreç, lisansın alınmasından bağımsız olarak yürütülen ayrı bir idari ve hukuki prosedür olup, özel mülkiyetteki taşınmazların satın alınamadığı veya irtifak hakkı sözleşmelerinin kurulamadığı durumlarda EPDK tarafından verilen kamu yararı kararı ile kamulaştırma yoluna gidilmesini gerektirir.
Elektrik Projelerinde Arazi Temini Süreci Nasıl İşler?
Proje için gerekli taşınmazların temini, öncelikle lisans sahibi şirket ile taşınmaz maliki arasında yapılacak özel hukuk sözleşmeleriyle hedeflenir. Taraflar arasında anlaşma sağlanamadığı takdirde, lisans sahibi şirket EPDK’ya başvurarak taşınmazın kamulaştırılmasını veya üzerinde irtifak hakkı kurulmasını talep edebilir.
EPDK tarafından yapılan inceleme neticesinde alınan kurul kararı, ilgili taşınmaz için kamu yararı kararı niteliği taşır. Bu aşamadan sonra 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu’nda öngörülen bedel tespiti ve uzlaşma görüşmeleri süreci başlar; uzlaşma sağlanamaması durumunda ise taşınmazın bulunduğu yerdeki Asliye Hukuk Mahkemesi nezdinde dava süreci yürütülür.
Lisans, Çevresel İzin ve Arazi Hakkı Arasındaki Farklar
Elektrik projesinin hayata geçirilmesi, birbirinden farklı hukuki ve idari aşamaların tamamlanmasını gerektirir. Lisans veya önlisans sahibi olmak, doğrudan taşınmaz üzerinde mülkiyet veya kullanım hakkı sağlamaz; bu haklar ayrı bir hukuki işlemle tesis edilir.
- Lisans/Ruhsat: Faaliyetin hukuki dayanağını oluşturur ancak arazi tasarruf yetkisi vermez.
- Çevresel İzin: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından yürütülen ÇED süreçlerini kapsar.
- Arazi Hakkı: Mülkiyet devri, irtifak hakkı veya kiralama işlemlerini içeren özel veya idari hukuk sözleşmeleridir.
“Av. Mehmet Uğur BABUŞCU
Elektrik projelerinde arazi temini, lisans sahibi olmanın ötesinde, 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu ve 6446 sayılı Kanun çerçevesinde yürütülen ayrı bir idari süreçtir. Lisansın varlığı, taşınmaz üzerinde doğrudan tasarruf yetkisi sağlamaz. Özellikle irtifak hakkı tesisi ile kamulaştırma süreçleri arasındaki farkı gözetmek, mülkiyet hakkına müdahalenin ölçülülüğü açısından kritik bir öneme sahiptir. Süreçlerin EPDK denetiminde ve mevzuata uygun ilerlemesi, ileride yaşanabilecek hukuki uyuşmazlıkların önlenmesi adına dikkatle takip edilmelidir.”
İrtifak Hakkı ve Kamulaştırma Uygulamaları
İrtifak hakkı, taşınmazın tamamının mülkiyetinin devri yerine, projenin teknik gerekliliklerine uygun olarak taşınmazın belirli bir kesimi veya yüksekliği üzerinde sınırlı ayni hak kurulmasıdır. Bu yöntem, mülkiyet hakkına daha ölçülü bir müdahale teşkil ettiği için enerji nakil hatları gibi projelerde öncelikle tercih edilir.
Hazine adına kayıtlı taşınmazlar üzerinde ise lisans süresi ile sınırlı olmak üzere bedelsiz irtifak hakkı tesis edilebilir veya kullanma izni verilebilir. Taşınmazın kamulaştırma veya irtifak bedelleri, 2942 sayılı Kanun’un 11. maddesindeki esaslar dikkate alınarak belirlenir ve proje sahibi tarafından karşılanır.
İrtifak Hakkı Tesisinde Teknik Proje ve Güzergah Belirleme
Enerji nakil hatları gibi projelerde irtifak hakkı tesisi, projenin teknik gerekliliklerine uygun olarak hazırlanan güzergah haritalarının ilgili idare tarafından onaylanmasıyla başlar. Bu aşamada, iletkenlerin salınım mesafeleri, direk yerleşim noktaları ve koruma alanları teknik raporlarla belirlenerek tapu kütüğüne işlenmek üzere hazırlanır. Teknik projenin onaylanması, irtifak hakkının sınırlarını kesinleştiren bir belge niteliği taşıdığından, uygulama aşamasında projenin bu sınırlara sadık kalması hukuki ihtilafların önlenmesi açısından kritiktir.
Güzergahın belirlenmesi sürecinde, taşınmazın imar durumu ve mevcut kullanım amacı dikkate alınarak mülkiyet hakkına en az müdahale edecek alternatifler değerlendirilir. Eğer proje güzergahı üzerinde sit alanı, orman arazisi veya özel koruma bölgeleri bulunuyorsa, ilgili kurumların (örneğin Kültür ve Turizm Bakanlığı veya Orman Genel Müdürlüğü) görüşü alınmadan irtifak hakkı tesisi mümkün değildir. Bu kurumların olumsuz görüşü, projenin güzergah değişikliğine gitmesini veya ek izin süreçlerini başlatmasını zorunlu kılar.
Kamulaştırma Bedelinin Belirlenmesi ve Uzlaşma Süreci
Kamulaştırma bedeli, 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu’nun 11. maddesinde belirtilen kriterler çerçevesinde, taşınmazın cinsi, yüzölçümü, vergi beyanı ve emsal satış değerleri gibi unsurlar göz önüne alınarak oluşturulan kıymet takdir komisyonu tarafından belirlenir. Lisans sahibi tüzel kişi, malik ile doğrudan uzlaşma görüşmeleri yaparak bedel üzerinde anlaşmaya çalışır; bu görüşmelerin tutanak altına alınması, ileride açılabilecek davalarda delil teşkil etmesi bakımından önem arz eder.
Uzlaşma sağlanamadığı durumlarda, lisans sahibi şirket tarafından Asliye Hukuk Mahkemesi’ne başvurularak bedel tespiti ve tescil davası açılır. Mahkeme, bilirkişiler aracılığıyla taşınmazın değerini yeniden belirler ve belirlenen bedelin bankaya yatırılmasıyla birlikte taşınmazın mülkiyeti veya irtifak hakkı idare adına tescil edilir. Bu süreçte maliklerin, bedelin düşük belirlendiği iddiasıyla dava açma veya bedele itiraz etme hakları saklıdır; ancak bu durum projenin ilerlemesini durdurmaz.
Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) ve Arazi Kullanım İlişkisi
Elektrik projelerinde arazi kullanımı, ÇED mevzuatı ile doğrudan bağlantılıdır; zira projenin çevresel etkileri, arazinin seçimi ve kullanım biçimi üzerinde belirleyici rol oynar. ÇED raporu veya ‘ÇED Gerekli Değildir’ kararı alınmadan, projenin uygulanacağı arazide kamulaştırma veya irtifak hakkı tesisi gibi kesin işlemlere başlanması hukuki riskler doğurur. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından verilen çevresel izinler, projenin arazi üzerindeki faaliyetinin yasal dayanağını güçlendiren temel belgelerdir.
Arazi üzerindeki faaliyetlerin ÇED taahhütlerine uygunluğu, projenin işletme aşamasında da denetlenir. Eğer proje, onaylanan ÇED raporundaki güzergahın dışına çıkarsa veya arazi kullanımında taahhüt edilenin ötesinde bir müdahale gerçekleştirilirse, idari yaptırımlarla karşılaşılması söz konusu olabilir. Bu nedenle, lisans sahibi şirketlerin arazi temini sürecinde elde ettikleri hakları, çevresel izinlerde belirtilen sınırlar içerisinde kullanmaları, projenin sürdürülebilirliği ve hukuki güvenliği için zorunludur.
Sık Sorulan Sorular
Lisans sahibi olmak taşınmazı doğrudan kullanma hakkı verir mi?
Hayır, lisans sahibi olmak taşınmaz üzerinde doğrudan tasarruf yetkisi vermez; arazi temini için ayrıca EPDK nezdinde gerekli idari süreçlerin tamamlanması zorunludur.
Kamulaştırma sürecinde muhatap kimdir?
Kamulaştırma işlemlerinde muhatap, tesisin maliki olan lisans sahibi idaredir; dağıtım şirketleri veya diğer operatörler bu süreçte doğrudan taraf değildir.
İrtifak alanı nasıl belirlenir?
İrtifak alanı, iletkenin salınım mesafesi, direkler arası uzaklık ve projenin teknik gereklilikleri göz önünde bulundurularak teknik raporlar doğrultusunda belirlenir.