Telif hukukunda korunan şey soyut fikir değil, sahibinin hususiyetini taşıyan ve kanunda öngörülen eser kategorilerinden birine giren somut fikrî üründür. Bir romanın konusu, bir yazılımın genel iş fikri veya bir fotoğrafın çekileceği tema tek başına eser değildir. Koruma, fikrin özgün ifade biçiminde somutlaşmasıyla ortaya çıkar. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu eser sahibine mali ve manevi haklar tanır.
Hangi ürünler eser olabilir?
Kanun ilim ve edebiyat, musiki, güzel sanat ve sinema eserleri gibi ana kategoriler belirler. Yazılım, fotoğraf, mimari çizim, grafik tasarım, makale, video, müzik ve belirli veri tabanı yapıları şartları taşıdığında koruma kapsamına girebilir. Her yaratıcı ürün otomatik olarak eser değildir. Hususiyet ve kanuni kategori şartları somut çalışma üzerinden değerlendirilir.
Hususiyet ne demektir?
Hususiyet, eserin sahibinin kişisel yaratıcı tercihlerini yansıtmasıdır. Tam anlamıyla dünyada ilk olma şartı aranmaz ancak salt rutin, mekanik veya herkesin aynı şekilde üretebileceği bir çıktı eser niteliği taşımayabilir. Fotoğrafta kadraj, ışık ve kompozisyon, yazıda anlatım ve kurgu, yazılımda özgün kod ve yapı bu değerlendirmede önem taşıyabilir.
Eser sahibi kimdir?
Kural olarak eseri meydana getiren gerçek kişi eser sahibidir. Bir şirket doğrudan yaratıcı insan gibi eser meydana getirmez, ancak çalışanların görevleri sırasında oluşturdukları eserlerin mali haklarını kullanma yetkisi ve sözleşmesel devirler nedeniyle şirket ekonomik hak sahibi olabilir. Eser sahipliği ile mali hakları kullanma yetkisi birbirinden ayrılmalıdır.
Çalışanın ürettiği içerik kime aittir?
Çalışan tarafından işin görülmesi sırasında meydana getirilen eserlerde FSEK ve sözleşme birlikte incelenir. İşverenin mali hakları kullanma yetkisi belirli koşullarda gündeme gelebilir. Bununla birlikte çalışanın manevi hakları, görev dışı kişisel üretimler ve sözleşmenin kapsamı ayrıca değerlendirilmelidir. “İşyerinde üretildi, şirketindir” şeklindeki tek cümle her durumu çözmez.
Sipariş üzerine yapılan eserde haklar otomatik devredilir mi?
Bir tasarımcıya, fotoğrafçıya veya yazılımcıya ücret ödemek, bütün mali hakların kendiliğinden ve sınırsız devredildiği anlamına gelmez. Hangi hakların, hangi süre, bölge ve kullanım alanı için devredildiği sözleşmede açık olmalıdır. FSEK mali haklara ilişkin devir ve lisanslarda yazılı şekil ve hakların ayrı ayrı gösterilmesi bakımından özel kurallar içerir.
Telif hakkı için tescil şart mıdır?
Eser koruması kural olarak eserin meydana gelmesiyle doğar. Tescil korumanın doğum şartı değildir. Bununla birlikte hak sahipliği ve tarih ispatı için kayıt-tescil, noter, zaman damgası, kaynak kod deposu veya başka delil yöntemleri yararlı olabilir. Delil stratejisi eser türüne göre kurulmalıdır.
Mali ve manevi haklar nasıl ayrılır?
Umuma arz, adın belirtilmesi ve eserin bütünlüğünün korunması gibi manevi haklar ile işleme, çoğaltma, yayma, temsil ve umuma iletim gibi mali haklar farklıdır. Bir mali hakkın lisanslanmış olması, eser sahibinin bütün manevi haklarından vazgeçtiği anlamına gelmez. Dijital kullanımda özellikle çoğaltma ve umuma iletim hakları birlikte gündeme gelebilir.
İhlal nasıl ispatlanır?
Öncelikle orijinal eserin ne zaman ve kim tarafından oluşturulduğu gösterilmelidir. Taslaklar, ham dosyalar, metadata, kaynak kod commit kayıtları, e-postalar, sözleşmeler ve yayın tarihleri yararlı olabilir. İhlal edilen kopyanın URL, tarih, kullanıcı hesabı ve erişim bilgileriyle belgelenmesi önemlidir. Sadece benzerlik değil, korunan özgün unsurların kullanımı incelenir.
İzin alındıysa her kullanım serbest midir?
Hayır. Lisansın kapsamı önemlidir. Sosyal medya kullanım izni basılı reklam veya televizyon kullanımını kapsamayabilir. Belirli süre için verilen hak süresiz değildir. Alt lisans, değişiklik yapma ve üçüncü kişilere kullandırma yetkileri ayrıca yazılmalıdır.
Sık Sorulan Sorular
İnternette bulunan görsel telifsiz midir?
Hayır. İnternette erişilebilir olmak serbest kullanım anlamına gelmez. Hak sahibi ve lisans şartları kontrol edilmelidir.
Kaynak göstermek izin yerine geçer mi?
Genellikle hayır. Kaynak göstermek manevi hak açısından önemli olabilir ancak mali hak için gereken izni otomatik sağlamaz.
Yapay zekâ ile üretilen içerikte telif kime aittir?
İnsan yaratıcı katkısı, kullanılan materyaller ve sözleşme koşulları ayrı değerlendirilmelidir. Her yapay zekâ çıktısına otomatik eser sahipliği sonucu bağlanamaz.
“Telif dosyasında ilk soru ‘kopyalandı mı?’ değil, önce hangi özgün unsurun eser niteliğinde olduğu ve o unsur üzerindeki hakkın kime ait olduğudur.” — Av. Mehmet Uğur BABUŞCU
Resmi kaynaklar: 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu, Kültür ve Turizm Bakanlığı Telif Hakları Genel Müdürlüğü kaynakları.
Bu metin genel hukuki bilgilendirme amaçlıdır. Eser niteliği ve hak sahipliği somut ürün, üretim süreci ve sözleşmeler üzerinden değerlendirilmelidir.