Cinsel dokunulmazlığa karşı suçlarda koruma tedbirleri, soruşturma evresinde şüphelinin kaçmasını, delillerin karartılmasını veya suçun devamını önlemek amacıyla CMK m. 90-127 hükümleri çerçevesinde uygulanır. Bu tedbirler, temel hak ve özgürlükleri kısıtladığı için yalnızca kanunda öngörülen şartların varlığı halinde ve ölçülülük ilkesine uygun olarak gerçekleştirilebilir. Kural olarak hakim kararı ile uygulanan bu tedbirler, gecikmesinde sakınca bulunan hallerde Cumhuriyet savcısının yazılı emri ile de icra edilebilir.
Yakalama ve gözaltı işlemleri nasıl gerçekleştirilir?
Yakalama, şüphelinin özgürlüğünün geçici olarak kısıtlanmasıdır. Kolluk görevlileri, suçüstü hallerinde veya hakkında yakalama emri bulunan kişileri yakalayabilir. Yakalanan kişi, derhal Cumhuriyet savcısına bildirilir ve savcının talimatı doğrultusunda hareket edilir.
Gözaltı ise yakalanan kişinin soruşturma için zorunlu olması ve tutuklama nedenlerinin varlığı halinde uygulanır. Gözaltı süresi, yakalama anından itibaren en fazla 24 saattir. Toplu suçlarda, delillerin toplanmasındaki güçlük nedeniyle savcı kararıyla bu süre her defasında bir günü geçmemek üzere 3 gün uzatılabilir.
Arama ve el koyma tedbirlerinde usul nedir?
Arama, şüphelinin bedeninde, eşyasında veya konutunda delil elde etmek amacıyla yapılan bir koruma tedbiridir. Kural olarak hakim kararı ile yapılır. Ancak gecikmesinde sakınca bulunan hallerde Cumhuriyet savcısının yazılı emri ile arama gerçekleştirilebilir. Savcı emri ile yapılan arama, 24 saat içinde görevli hakimin onayına sunulmalıdır.
El koyma, suçun delili olabilecek veya müsadereye tabi eşyaya geçici olarak zilyetliğin devri suretiyle el konulmasıdır. Arama ile bağlantılı olarak, suçun işlendiğine dair kuvvetli şüphe bulunan durumlarda hakim kararı ile el koyma işlemi uygulanır. El konulan eşyalar, soruşturma evresinde savcı tarafından, kovuşturma evresinde ise mahkeme tarafından muhafaza altına alınır.
Örnek olay üzerinden koruma tedbirlerinin işleyişi
Bir kişi, cinsel saldırı şüphesiyle kolluk tarafından suçüstü yakalandığında, şüphelinin kaçma şüphesi veya delilleri yok etme ihtimali değerlendirilir. Kolluk, şüpheliyi derhal savcılığa bildirir. Savcı, soruşturmanın selameti için şüphelinin gözaltına alınmasına karar verebilir. Bu süreçte, şüphelinin üzerinde veya ikametinde suçla ilgili delil bulunabileceği değerlendirilirse, gecikmesinde sakınca bulunan hal kapsamında savcı emriyle arama yapılarak dijital materyallere veya suçla ilgili eşyalara el konulabilir.
Koruma tedbirlerine karşı itiraz yolları nelerdir?
CMK m. 267 uyarınca, hakim tarafından verilen koruma tedbiri kararlarına karşı itiraz yolu açıktır. İtiraz, kararın öğrenilmesinden itibaren 7 gün içinde yapılmalıdır. İtiraz, kararı veren mercinin bir üst numaralı merciine sunulur. Savcı emri ile yapılan işlemlerde ise doğrudan hakim onayı aşamasında hukuka aykırılık iddiaları ileri sürülebilir.
Mağdurun korunması ve özel usuller
Cinsel dokunulmazlığa karşı suçlarda mağdurun ikincil örselenmesini önlemek amacıyla CMK m. 236 kapsamında özel ifade alma usulleri uygulanır. Mağdurun beyanı, delil serbestisi ilkesi gereği diğer delillerle desteklenmelidir. Mağdurun korunması, koruma tedbirlerinin uygulanması sırasında da gözetilmesi gereken bir önceliktir.
Cinsel dokunulmazlığa karşı suçlarda beden muayenesi ve vücuttan örnek alınması
Cinsel dokunulmazlığa karşı suçların soruşturulmasında, şüphelinin vücudundan delil elde edilmesi, diğer koruma tedbirlerinden farklı olarak daha sıkı usullere tabidir. CMK m. 75 uyarınca, bir suça ilişkin delil elde etmek amacıyla şüphelinin vücudundan kan veya benzeri biyolojik örnekler alınması, hakim veya gecikmesinde sakınca bulunan hallerde Cumhuriyet savcısının kararı ile mümkündür. Ancak, şüphelinin vücudunda dış beden muayenesi yapılması veya vücudundan örnek alınması işlemi, cinsel dokunulmazlığa karşı suçlarda özel bir hassasiyet gerektirir. Bu tür işlemlerin, şüphelinin onurunu zedelemeyecek şekilde ve mümkünse bir hekim tarafından gerçekleştirilmesi esastır.
Şüphelinin vücudundan örnek alınması sırasında, işlemin niteliğine göre bir hekimin veya sağlık mesleği mensubunun bulunması zorunludur. Eğer şüpheli, vücudundan örnek alınmasına rıza göstermezse, bu durumun zorla icra edilmesi için hakim kararı şarttır. Cinsel dokunulmazlığa karşı suçlarda, mağdurun vücudundaki bulgular ile şüphelinin vücudundan alınan örneklerin karşılaştırılması, suçun sübutu açısından belirleyici bir delil niteliği taşır. Bu nedenle, örneklerin alınması, muhafazası ve laboratuvar ortamında incelenmesi süreci, zincirleme bir delil güvenliği protokolüne tabi tutulur.
Dijital delillere el koyma ve inceleme usulleri
Cinsel dokunulmazlığa karşı suçların işlenmesinde kullanılan veya suçun delillerini barındıran bilgisayarlar, cep telefonları ve diğer dijital depolama aygıtları üzerindeki koruma tedbirleri, CMK m. 134 hükümlerine göre yürütülür. Bir şüphelinin dijital verilerine el konulabilmesi için, suçun işlendiğine dair somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebeplerinin bulunması ve başka suretle delil elde etme imkanının kalmamış olması gerekir. Bu tedbir, yalnızca hakim kararı ile uygulanabilir; gecikmesinde sakınca bulunan hallerde savcı emri ile el koyma yapılsa dahi, dijital verilerin incelenmesi ve kopyalanması için mutlaka hakim onayı aranır.
Dijital materyaller üzerinde yapılan incelemeler, şüphelinin özel hayatının gizliliğini koruyacak şekilde sınırlandırılmalıdır. İnceleme sırasında, suçla ilgisi olmayan verilerin ayıklanması ve sadece soruşturma konusu ile sınırlı verilerin kopyalanması esastır. El konulan dijital cihazlar üzerinde yapılan kopyalama işlemi, bir bilirkişi veya kolluk görevlisi tarafından, verilerin bütünlüğünü bozmayacak teknik yöntemlerle gerçekleştirilir. İnceleme sonucunda, suçla ilgisi olmadığı anlaşılan veriler derhal silinir ve bu durum bir tutanakla kayıt altına alınır. Dijital delillerin hukuka uygunluğu, bu verilerin elde edilme sürecindeki usul kurallarına tam riayet edilmesine bağlıdır; aksi takdirde elde edilen veriler, yargılama aşamasında hukuka aykırı delil olarak değerlendirilebilir.
Koruma tedbirlerinde ölçülülük ve temel hakların korunması
Cinsel dokunulmazlığa karşı suçlarda uygulanan yakalama, gözaltı, arama ve el koyma gibi tedbirler, şüphelinin temel hak ve özgürlüklerine doğrudan müdahale içerir. Bu nedenle, her bir tedbirin uygulanmasında ‘ölçülülük’ ilkesi temel referans noktasıdır. Ölçülülük, tedbirin ulaşılmak istenen amaçla orantılı olmasını ve şüphelinin haklarına en az zarar verecek yöntemin seçilmesini gerektirir. Örneğin, şüphelinin konutunda yapılacak bir aramada, suçla ilgisi olmayan kişisel eşyaların mahremiyetine azami özen gösterilmesi, bu ilkenin bir gereğidir.
Kolluk görevlileri, koruma tedbirlerini icra ederken şüphelinin masumiyet karinesini ve insan onurunu gözetmekle yükümlüdür. Tedbirin uygulanması sırasında şüphelinin savunma hakkını kısıtlayacak veya müdafi ile görüşmesini engelleyecek keyfi uygulamalardan kaçınılmalıdır. Özellikle gözaltı süreci boyunca şüphelinin avukatı ile görüşme hakkı, CMK m. 153 uyarınca kısıtlanamaz. Koruma tedbirlerinin hukuka uygunluğu, yalnızca kararın varlığı ile değil, aynı zamanda kararın icra ediliş biçimiyle de denetlenir. Hukuka aykırı bir şekilde gerçekleştirilen arama veya el koyma işlemleri, şüphelinin tazminat hakkını doğurabileceği gibi, delil niteliğini de tartışmalı hale getirir.
Sık Sorulan Sorular
Gözaltı süresi her durumda 3 gün müdür?
Hayır, gözaltı süresi yakalama anından itibaren en fazla 24 saattir. Sadece toplu suçlarda savcı kararıyla bu süre her defasında bir günü geçmemek üzere 3 gün uzatılabilir.
Arama kararı olmadan arama yapılabilir mi?
Kural olarak arama hakim kararı ile yapılır. Ancak gecikmesinde sakınca bulunan hallerde Cumhuriyet savcısının yazılı emri ile arama yapılabilir ve bu emir 24 saat içinde hakim onayına sunulur.
El konulan eşyalar ne zaman iade edilir?
El konulan eşyalar, soruşturma veya kovuşturma evresinde delil olma niteliğini yitirdiğinde veya müsadereye tabi olmadığının anlaşılması halinde savcı veya mahkeme kararıyla iade edilebilir.
Yakalama emrine karşı nereye başvurulur?
Yakalama emri bir hakim kararı ise, CMK m. 267 uyarınca kararı veren mercinin bir üst numaralı merciine itiraz edilebilir.